Trung Phu

Quẻ Trung Phu là quẻ thứ sáu mươi mốt — đến sau Tiết. Đã định tiết chế thì người trên phải giữ đức tín để người dưới tin theo — cho nên sau Tiết tới Trung phu. Trung phu là có đức tin (phu) ở trong (trung) lòng. Hình quẻ rất đẹp: ở giữa có hai hào âm (hai nét đứt), như trong lòng trống rỗng (hư tâm) không có tư dục, tư ý; bốn hào dương là nét liền, đặc, thực (trái với hư); mà hào 2 và hào 5 lại đắc trung — có đức trung thực.

Văn Vương đặt câu rất đẹp: "Đồn ngư cát, lợi thiệp đại xuyên, lợi trinh." Trong lòng có đức tin tới cảm được heo và cá, tốt như vậy thì lội qua sông lớn được, giữ đạo chính thì lợi. Đó là một câu kỳ lạ của Đông phương — vì sao đức tin lại cảm được heo và cá? Vì heo và cá là vật ngu, không hiểu lời người, không hiểu lý lẽ. Nếu lòng người chí thành đến mức cảm được cả chúng — thì còn ai mà không cảm được nữa. Lấy lòng chí thành, hư tâm mà ứng phó với nguy hiểm thì vượt được hết, như qua sông lớn mà ngồi chiếc thuyền trống không (hư chu) — không chở gì cả, thật là an toàn.

Sáu hào dạy nghệ thuật của lòng tin. Hào 1 — liệu tính cho chắc chắn rồi mới tin thì tốt; có lòng nghĩ khác thì không yên. Hào 2 — câu nổi tiếng nhất quẻ: như con hạc mẹ gáy ở bóng râm, con con họa lại; tôi có chén rượu ngon, tôi cùng anh chia nhau. Khổng tử bàn: lời nói hay từ trong nhà ra, ngoài nghìn dặm cũng hưởng ứng — phải thận trọng về ngôn, hành. Hào 3 — gặp bạn lúc đánh trống vui múa, lúc chán nản ngừng, lúc khóc, lúc hát; không thành thực. Hào 4 — trăng mười bốn, ngựa bỏ bạn tiến lên, không lỗi; chuyên nhất với hào 5. Hào 5 — có lòng chí thành ràng buộc, không lỗi. Hào 6 — tiếng gà lên tới trời; có danh mà không thực; lòng thành tín vẫn tốt, nhưng đừng thái quá mà biết biến thông.

Quẻ Trung Phu dạy đời nay một bài rất căn bản của Đông phương: gốc của mọi thứ là lòng tin chí thành. Đại tượng truyện đặt câu rất tinh tế: "Quân tử dĩ nghị ngục hoãn tử" — bàn việc hình ngục cho cẩn thận, hoãn án tử hình. Vì sao? Vì hình ngục là việc lớn — không nên quyết định khi lòng chưa thật. Phan Bội Châu kể chuyện anh chàng họ Vĩ thời Xuân Thu hẹn với người con gái ở dưới cầu; người đó không tới, nước lên cao, anh ta cứ ôm cột cầu chịu chết. Tín như vậy là ngu, không biết biến thông. Đó là cảnh báo của hào 6: tin chí thành thì tốt, nhưng tin mù quáng đến chết thì không phải nghĩa của Trung phu. Trung là ở giữa — không quá, không thiếu; phu là chí thành — không giả dối, không vội vàng. Hai chữ ghép lại là cả một đạo lớn của Đông phương về lòng tin: vừa chân thành, vừa sáng suốt.