Tiết

Quẻ Tiết là quẻ thứ sáu mươi — đến sau Hoán. Không thể để cho ly tán hoài được, tất phải chặn bắt lại, tiết chế lại — cho nên sau Hoán tới Tiết. Theo tượng quẻ, trên chằm có nước; bờ chằm hạn chế số nước chứa trong chằm — cho nên đặt tên là quẻ Tiết.

Văn Vương đặt câu rất tinh: "Hanh. Khổ tiết bất khả trinh." Tiết chế thì hanh thông. Nhưng tiết chế đến mức cực khổ thì không ai chịu được lâu. Đó là một câu kiệt xuất — Dịch không phải bảo "càng tiết chế càng tốt". Dịch nói: tiết chế đến độ thì hanh; tiết chế quá thành khổ thì hỏng. Cái gì cũng vừa phải thì mới tốt, thái quá cũng như bất cập đều xấu cả. Quẻ này có ba hào cương, ba hào nhu, không bên nào quá; lại thêm hào 2 và hào 5 đều là dương cương mà đắc trung — như vậy là xử sự được trúng tiết.

Sáu hào dạy nghệ thuật tiết chế. Hào 1 — không ra khỏi sân ngõ, không có lỗi; thận trọng đầu thời. Hào 2 — không ra khỏi cửa, xấu; thời đã thông mà còn đóng cửa, lỡ cơ hội. Hào 3 — không dè dặt mà phải than vãn, không đổ lỗi cho ai; tự chuốc vạ. Hào 4 — vui vẻ tự tiết chế (không miễn cưỡng), hanh thông. Hào 5 — tiết chế mà vui vẻ thì tốt; được người ta trọng, khen. Hào 6 — tiết chế tới mức cực khổ, nếu cứ giữ mãi thì xấu; biết hối, bớt thái quá thì hết xấu.

Quẻ Tiết dạy đời nay một bài rất khó: tiết chế đúng độ. Đại tượng truyện đặt câu rất hay: "Quân tử dĩ chế sổ độ, nghị đức hạnh" — đặt ra số, độ; hạn định một chừng mực nào đó trong sự làm việc và hưởng thụ, tùy đạo đức tài nghệ của mỗi người. Tiết chế ở đây gần như "kế hoạch hóa" của thời nay — đặt ra giới hạn rõ ràng cho ăn, làm, chi, hưởng. Trong sáu hào, 1 tốt vì biết thận trọng, 2 xấu vì quá thận trọng (lỡ thời); 3 xấu vì không dè dặt, 4 tốt vì dè dặt vui vẻ; 5 tốt vì tiết chế ngon ngọt, 6 xấu vì tiết chế cực khổ. Đó là chuỗi rất sáng: tiết chế phải đúng độ, đúng thời, vui vẻ — không cứng nhắc cũng không lỏng lẻo. Hào 5 "Cam tiết, cát" — "tiết chế mà thấy ngon ngọt thì tốt" — là chân lý ai cũng nên nhớ: tiết chế bền phải là tiết chế tự nguyện, vui vẻ. Bắt mình khổ mãi sẽ bùng. Bắt mình vừa đủ thì bền.