Hoán

Quẻ Hoán là quẻ thứ năm mươi chín — đến sau Đoài. Hòa vui đến cực điểm rồi thì sẽ ly tán — vì vậy sau Đoài đến Hoán. Hoán là lìa, tan tác. Trên là gió, dưới là nước; gió thổi trên nước làm nước tung tóe ra — cho nên đặt tên quẻ là Hoán.

Văn Vương đặt câu rất đẹp: "Hanh. Vương cách hữu miếu, lợi thiệp đại xuyên, lợi trinh." Lìa tan: hanh thông. Vua tới nhà Thái miếu, vượt qua sông lớn thì lợi, giữ đạo chính thì lợi. Thường thì nhóm họp mới hanh thông (như quẻ Tụy), nhưng ly tán cũng có khi hanh thông — chẳng hạn sương mù tụ lại nhiều quá, nắng lên, nó tan đi thì tốt; hoặc thời nhiễu loạn, dân chúng tụ họp lại chống đối, phải giải tán đi. Hễ hợp thời thì tốt, trái lại thì xấu. Phan Bội Châu so sánh Hoán với Tụy: hai thời trái ngược nhau, nhưng thời nào cũng hanh thông được — miễn là biết hành động hợp lúc và có lòng chí thành.

Sáu hào kể về quá trình từ ly tán đến tụ hợp lại. Hào 1 — dùng con ngựa mạnh để cứu vớt, tốt; còn có thể gom lại được. Hào 2 — lúc ly tán, nên dựa vào hào 1 làm ghế ngồi thì hối hận mất đi; đỡ đần nhau. Hào 3 — đánh tan lòng riêng tây của mình đi thì không hối hận. Hào 4 — giải tán bè phái của mình đi, rất tốt; vì như vậy là giải tán cái nhỏ để tập hợp cái lớn lại thành gò đống. Hào 5 — ban bố hiệu lệnh lớn khắp nước như mồ hôi phát ra, phát kho lẫm chu cấp cho dân, không lỗi. Hào 6 — tan trừ được máu vết thương cũ, thoát khỏi kinh sợ, không lỗi.

Quẻ Hoán dạy đời nay một bài rất sâu về cách lãnh đạo sau khủng hoảng. Hào 4 và 5 là quan trọng nhất. Hào 4 dạy: bỏ bè phái nhỏ để có thể đoàn kết toàn dân — câu "Hoán kỳ quần, nguyên cát" — "giải tán bè phái thì rất tốt" — là một câu cực kỳ khó trong đời thật. Ai cũng có nhóm thân tín — ai dám bỏ nhóm để mở ra cho cộng đồng lớn hơn? Hào 5 dạy: ban hiệu lệnh lớn như mồ hôi phát ra khắp người (đi khắp nơi, đến từng người, không sót), và tán tài để tụ dân (mở kho cứu trợ). Đó là lãnh đạo hậu khủng hoảng đúng cách: thông tin minh bạch + chia sẻ nguồn lực. Khác với quẻ Tụy "lợi kiến đại nhân" (chỉ cần người tài đức), quẻ Hoán có 4 chữ "lợi thiệp đại xuyên" (vượt sông lớn) — vì ở thời ly tán, nghịch cảnh, không chỉ cần đức, còn phải có gan mạo hiểm. Đó là thâm ý của cổ nhân.