Đoài

Quẻ Đoài là quẻ thứ năm mươi tám — đến sau Tốn. Tốn có nghĩa là nhập vào, hễ nhập được vào lòng nhau, hiểu lòng nhau, thì mới ưa nhau mà hòa duyệt, vui vẻ với nhau — cho nên sau Tốn tới Đoài. Đoài là chằm mà cũng có nghĩa là hòa duyệt. Đoài là chằm, cũng là thiếu nữ — nước chằm làm cho cây cỏ vui tươi, thiếu nữ làm cho con trai vui thích.

Văn Vương đặt câu cực ngắn: "Hanh. Lợi trinh." Vui thì hanh thông. Hợp đạo chính thì lợi. Vui thích thì hanh thông, miễn là phải hợp với đạo chính — phải ngay thẳng, thành thực, đoan chính. Đoài có hai hào dương ở phía trong, một hào âm ở ngoài — nghĩa là trong lòng phải thành thực rồi ngoài mặt nhu hòa, như vậy là hợp với đạo chính, tốt. Thoán truyện giảng rộng ra: vui vẻ mà hợp với đạo chính thì là thuận với trời, hợp với người. Vui vẻ mà đi trước dân thì dân quên khó nhọc; vui vẻ mà xông vào chốn nguy hiểm thì dân quên cái chết — đạo vui vẻ (làm gương cho dân) thật lớn thay.

Sáu hào kể về sáu kiểu vui. Hào 1 — hòa thuận, vui vẻ, tốt; chỉ dùng đạo chính mà hòa với mọi người. Hào 2 — trung trực mà vui vẻ, tốt; có đức thành thực cương trung. Hào 3 — quay lại cầu vui với người ở dưới, xấu; là tiểu nhân tìm vui không giữ đạo. Hào 4 — cân nhắc xem nên cầu vui ở phía nào mà chưa quyết, sau theo chính bỏ tà, đáng mừng. Hào 5 — nếu tin kẻ tiểu nhân mà tiêu mòn hết đức trung chính thì nguy; lời răn người trị nước. Hào 6 — đem sự vui thú tới, dụ dỗ người ta tìm vui một cách bất chính, xấu.

Quẻ Đoài dạy đời nay một bài rất khó: vui phải có gốc. Hai hào âm là tiểu nhân dụ dỗ bốn hào dương quân tử — và bốn hào này đều giữ được chính đạo cả. Đó là chỗ Khổng tử nhấn: "Muốn làm vui lòng người quân tử mà không dùng đạo chính thì không thành công" (Luận ngữ XIII.25). Cái vui dễ chuyển hóa nhất trong đời người — vui mà không có đạo, sẽ thành nghiện; vui có gốc, sẽ thành hạnh phúc. Đại tượng truyện đặt câu rất đẹp: "Quân tử dĩ bằng hữu giảng tập" — họp bạn cùng nhau giảng nghĩa lý, đạo đức, rồi cùng nhau thực hành. Đó là kiểu vui Dịch tôn vinh: vui có học, vui có đạo, vui có bạn. Chứ không phải vui ngoài chợ, vui qua loa, vui cô độc. Hai chằm liền nhau — Đoài tiếp Đoài — như niềm vui truyền qua niềm vui, lan ra. Mà phải bắt đầu từ niềm vui chính đáng — chứ không phải từ niềm vui xác thịt.