Cấn

Quẻ Cấn là quẻ thứ năm mươi hai — đến sau Chấn. Không thể động hoài được, sẽ tới lúc phải ngừng — cho nên sau Chấn tới Cấn. Cấn nghĩa là núi, núi đứng yên một chỗ, cho nên cũng có nghĩa là ngừng lại. Quẻ trên dưới đều là Cấn — núi chồng núi, tĩnh chồng tĩnh.

Văn Vương đặt câu rất sâu: "Cấn kỳ bối, bất hoạch kỳ thân, hành kỳ đình, bất kiến kỳ nhân, vô cữu." Ngừng ở cái lưng (tĩnh như cái lưng) không thấy được thân mình, đi ở trước sân, không thấy có người, không có lỗi. Trong thân thể người ta, đầu, cổ, tay chân thường động đậy, chỉ có lưng là thường tĩnh — đó là nghĩa "Cấn kỳ bối". Hễ tĩnh thì không bị tình dục chi phối, không làm điều ác; tĩnh thì không nghĩ tới mình, mà cũng quên cả người khác (như đi ở trước sân mà không thấy có người), tức là không phân biệt mình với người. Đó là một cảnh tu tâm rất cao của Đông phương.

Sáu hào kể về sự ngừng từ chân đến đầu. Hào 1 — ngừng ở ngón chân thì không có lỗi; lúc mới động đã biết cẩn thận. Hào 2 — ngừng ở bắp chân; phải theo người trên (hào 3) lầm lỗi, lòng không vui. Hào 3 — ngăn ở lưng quần, như đứt giữa xương sống, nguy khốn, lo như cháy ruột. Hào 4 — ngăn phần thân, không có lỗi; biết lúc nên ngừng thì ngừng. Hào 5 — ngăn cái mép, ăn nói có thứ tự, hối hận mất đi. Hào 6 — đôn hậu về đạo biết ngừng phải lúc, tốt. Hào 6 là tột cùng của Cấn — biết ngừng có đức dày.

Quẻ Cấn dạy đời nay một thứ trí tuệ rất khó tìm: biết khi nào nên ngừng. Đại tượng truyện đặt câu thật đẹp: "Quân tử dĩ tư bất xuất kỳ vị" — quân tử nghĩ ngợi không trật ra ngoài bổn phận. Phan Bội Châu nhận xét: Kinh Dịch có 8 quẻ ngoại quái là Cấn, mà hào trên cùng của 8 quẻ đó đều tốt. Tức là Dịch rất trọng núi — vì núi có đức "trọng hậu" và đức "tĩnh". Dịch học chủ trương hữu vi (hành động để giúp đời) nhưng cũng trọng đức tĩnh, tĩnh như núi. Tĩnh thì không bị thị dục dao động mà ít lỗi; tĩnh thì mới sáng suốt. Đó là chỗ Khổng giáo và Lão giáo dung hòa được với nhau. Câu "Trí giả nhạo thủy, nhân giả nhạo sơn" trong Luận ngữ — người trí ưa nước (động), người nhân ưa núi (tĩnh) — hai đức cùng quan trọng. Cấn là chỗ Dịch tôn vinh sự tĩnh.