Chấn

Quẻ Chấn là quẻ thứ năm mươi mốt — đến sau Đỉnh. Vạc là một đồ dùng quan trọng trong nhà, làm chủ giữ nó không ai bằng con trai trưởng — cho nên sau Đỉnh tới Chấn. Chấn là sấm mà cũng là trưởng nam. Quẻ trên dưới đều là Chấn — sấm chồng sấm, vang động khắp.

Văn Vương đặt câu rất nổi tiếng: "Chấn lai hích hích, tiếu ngôn á á. Chấn kinh bách lý, bất táng chủy xướng." Sấm động thì hanh thông. Lúc sấm nổ ầm ầm mà nớp nớp lo sợ thì sau sẽ cười nói ha ha. Sấm động trăm dặm mà không mất muỗng và rượu nghệ (đồ tế thần). Hai hình ảnh tuyệt vời của Dịch về cách ứng xử với chấn động: lúc đầu lo sợ giữ gìn sửa mình — không bị tai họa; sau sẽ vui vẻ. Và: gặp chấn động lớn mà tinh thần vẫn vững, không đánh rơi cái muỗng đang cầm — đó là người gốc vững.

Sáu hào kể về sáu cách phản ứng với sấm. Hào 1 — đầu thời sấm, lúc đầu lo sợ, sau cười nói ha ha, tốt. Hào 2 — sấm nổ có cơ nguy, mất của đừng đuổi theo, bảy ngày sẽ được. Hào 3 — sấm động sinh tháo loạn; cứ tránh đi, bỏ điều bất chính thì không bị họa. Hào 4 — sấm động bị say mê chìm đắm, không tự thoát. Hào 5 — sấm tới hay lui đều thấy nguy, cứ lo ức sao cho khỏi mất đức trung. Hào 6 — sấm động kinh hoàng, mắt nhớn nhác; nhưng đề phòng trước từ khi sự chấn động chưa tới bản thân thì không lỗi.

Quẻ Chấn dạy đời nay một bài học rất khó: không phải chấn động nào cũng phải tránh — có chấn động cần để mình tỉnh lại. Đại tượng truyện đặt câu rất tinh: "Quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh" — quân tử nhìn vào đó mà lo sợ tu sửa mình. Sấm trời không vô cớ — và những "sấm" trong đời cũng vậy: tin xấu, mất mát, biến cố — đều là tiếng đánh thức. Người gốc vững thì giật mình rồi tỉnh lại; người gốc lỏng thì giật mình rồi tan. Cốt yếu là giữ cái muỗng và chén rượu nghệ trong tay — tức là giữ được nhiệm vụ chính, đạo chính của mình, dù cảnh chung quanh có ồn đến đâu. Đó là Chấn theo cách của người Đông phương cổ: không né, không sợ, mà tỉnh để tu.