Kiển

Quẻ Kiển là quẻ thứ ba mươi chín — đến sau Khuê. Ở thời chia lìa chống đối thì tất gặp nỗi gian nan, hiểm trở — cho nên sau Khuê tới Kiển. Kiển nghĩa là gian nan. Tượng quẻ rất sống động: trước mặt là sông (Khảm), sau lưng là núi (Cấn) — tiến lui đều gian nan hiểm trở, đi đâu cũng kẹt. Đó là cảnh người đời thường gặp: ngã ba mà đường nào cũng khó.

Văn Vương đặt câu khá dài: "Lợi tây nam, bất lợi đông bắc, lợi kiến đại nhân, trinh cát." Đi về Tây nam thì lợi, về Đông Bắc thì bất lợi. Gặp đại nhân giúp cho thì lợi; bền giữ đạo chính thì mới tốt. Phải bỏ đường hiểm trở mà kiếm đường bằng phẳng dễ đi. Dĩ nhiên chúng ta không nên hiểu đúng từng chữ Tây Nam và Đông Bắc — chỉ nên hiểu ý: phải biết tránh đường khó, tìm đường dễ; phải biết nhờ người có tài đức giúp; và phải bền giữ đạo chính. Đại tượng truyện đặt câu rất hay: "Quân tử dĩ phản thân tu đức" — quân tử tự xét mình mà luyện đức. Gặp gian nan, trước hết là quay vào trong, không phải đổ lỗi ra ngoài.

Sáu hào của Kiển toàn là biến thể của hai chữ "vãng" (tiến) và "lai" (lùi). Hào 1 — tiến gặp nạn, lùi được khen. Hào 2 — bậc bề tôi chịu gánh gian nan này tới gian nan khác là vì vua, vì nước, không vì mình; tốt. Hào 3 — tiến gặp nạn, nên trở lại. Hào 4 — tiến gặp nạn, nên trở lại liên hiệp với các hào dưới. Hào 5 — cực kỳ gian nan, nhưng có bạn tới giúp; như ông vua có tài, may có hào 2 ứng. Hào 6 — tiến thì gian nan, lùi lại thì làm được việc lớn, tốt; nên tìm gặp đại nhân.

Quẻ Kiển dạy đời nay một bài rất gọn: gặp khó, đừng vội xông. Người Việt nay sống trong văn hóa "cố gắng tiến lên" — Dịch lại nhắc: có lúc lùi mới đúng. Nhưng Dịch không khuyên buông tay — Dịch khuyên quay về tu đức, tìm bạn cùng đi, và đợi thời. "Vãng kiển, lai dự" — tiến gặp nạn, lùi được khen — không phải lùi là thua. Lùi là nhường thời cho mình đủ sức. Người gặp khó mà biết quay vào trong, vào bản thân để tu, để chỉnh lại — sẽ có ngày tiến mà không gặp nạn. Đó là chỗ nhân hậu mà thâm trầm của Dịch: gian nan không phải để đè ai xuống, là để mài cho ai sáng lên.