Vị Tế

Quẻ Vị Tế là quẻ thứ sáu mươi bốn — quẻ cuối cùng của Kinh Dịch. Kí tế là qua sông rồi, cũng rồi, nhưng theo luật thiên nhiên, không có lẽ nào hết hẳn được — hết mùa này đến mùa khác, hết thời này đến thời khác, hết lớp này đến lớp khác, sinh sinh hóa hóa hoài, cứ biến dịch vô cùng. Cho nên tuy xong rồi nhưng vẫn là chưa hết, chưa cùng. Do đó sau Kí tế tới Vị tế: chưa qua sông, chưa xong, chưa hết.

Hình quẻ trái hẳn Kí tế: lửa ở trên nước, nước và lửa không giao nhau, không giúp được nhau; cả 6 hào đều ở trái ngôi cả (dương ở vị âm, âm ở vị dương) — cho nên gọi là Vị tế. Văn Vương đặt câu rất đẹp và đặc biệt: "Hanh. Tiểu hồ ngật tế, nhu kỳ vĩ, vô du lợi." Được hanh thông. Con chồn nhỏ sửa soạn vượt qua sông mà đã ướt cái đuôi, không qua được, không có gì lợi cả. Vị tế chứ không phải là bất tế — chưa qua sông được chứ không phải là không qua được. Sẽ có thời qua được. Thoán từ khuyên đừng nên như con chồn con, nóng nảy hấp tấp, mới sửa soạn qua sông mà đã làm ướt cái đuôi.

Sáu hào kể câu chuyện từ chưa thành đến hy vọng. Hào 1 — để ướt cái đuôi, đáng ân hận; tài kém mà bước vào chỗ hiểm. Hào 2 — kéo lết bánh xe, giữ đạo trung chính thì tốt; hãm bớt cái cương xuống. Hào 3 — chưa thành đâu, tiến hành thì xấu, vượt sông lớn thì lợi (khi gặp thời). Hào 4 — giữ đạo chính thì tốt, hối hận mất đi; phấn phát tinh thần đánh nước Quỉ Phương, ba năm, được nước lớn thưởng. Hào 5 — có đức trung chính, đức văn minh của quân tử do chí thành mà rực rỡ, tốt. Hào 6 — tin tưởng chờ đợi như thong thả uống rượu chơi thì không lỗi; quá tự tin chìm đắm trong rượu chè thì bậy.

Quẻ Vị Tế là chỗ kết tinh hay nhất của Kinh Dịch — Dịch không kết thúc bằng "đã xong" mà bằng "chưa xong". Đó là một triết lý lạc quan sâu thẳm: đời không bao giờ hoàn tất, luôn còn chỗ cho ngày mai. Nguyễn Hiến Lê viết câu cuối quyển sách rất hay: "Kinh Dịch bắt đầu bằng hai quẻ Càn, Khôn, gốc của vạn vật; ở giữa là hai quẻ Hàm và Hằng, đạo vợ chồng, gốc của xã hội; tận cùng bằng hai quẻ Kí tế và Vị tế đã xong rồi lại chưa xong; như vậy là hàm cái nghĩa việc trời đất cũng như việc của loài người, không bao giờ xong, cái gì tốt chung rồi lại tiếp ngay tới thủy. Mà đạo Dịch cũng vậy không bao giờ hết. Dịch cho ta niềm hy vọng ở tương lai. Thật là một triết lý lạc quan." Hết một vòng, không phải là chấm dứt — là khởi đầu lại. Đời người, đời nước, đời vũ trụ — luôn còn việc để làm. Vị Tế là quẻ của hy vọng. Là lời cuối của Dịch gửi cho mọi đời sau: đừng tưởng đã xong; cũng đừng nghĩ chưa xong là dở. Vị tế chứ không phải bất tế. Còn việc, là còn cơ hội.