Càn

Quẻ Càn là quẻ đầu trong sáu mươi tư, sáu hào toàn dương. Người xưa mượn hình tượng con rồng để vẽ cả một chu kỳ của sức sống — từ lúc ẩn dưới vực, đến lúc hiện trên ruộng, rồi bay lên trời, và cuối cùng bay quá cao mà phải hối. Đọc Càn không phải để biết khi nào mình thành rồng, mà là để hiểu mình đang ở khúc nào của chu kỳ ấy.

Bốn đức Nguyên — Hanh — Lợi — Trinh là thước đo người quân tử dùng để soi việc lớn. Văn Ngôn truyện diễn rộng thành bốn đức làm người: Nhân là gốc của lòng người, tức "nguyên" của trời. Lễ là hợp đạo lý, hanh thông, tức "hanh". Nghĩa là mang lợi đến cho mọi người, tức "lợi". Trí là sáng suốt biết thị phi, chính và bền, tức "trinh".

Sáu hào Càn vẽ ra sáu trạng thái của một đời người làm việc lớn. Tiềm long là lúc ẩn. Hiện long là lúc tài đức đã lộ. Càn càn tịch dịch là lúc giữa nội quái — đã có thành tựu mà chưa vững. Hoặc dược tại uyên là lúc cân nhắc tiến lui. Phi long tại thiên là lúc đỉnh cao. Kháng long hữu hối là lúc cực thịnh sắp suy. Càn không dạy người ta cách lên ngôi, mà dạy cách đọc vị trí mình đang đứng.

Câu Đại tượng — "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" — có lẽ là câu được nhắc nhiều nhất trong toàn bộ Kinh Dịch. Trời không bao giờ ngừng quay, mặt trời không bao giờ ngừng mọc. Cái cương kiện không phải là ép mình làm việc, mà là duy trì được nhịp đều của riêng mình. Tự cường ở đây không có nghĩa là phải mạnh hơn người — chỉ là không tự đánh mất nhịp của mình giữa những biến động bên ngoài.