Ký Tế

Quẻ Ký Tế là quẻ thứ sáu mươi ba — đến sau Tiểu Quá. Quá là hơn, tài đức có chỗ nào hơn người trong một việc gì đó thì làm nên việc ấy — cho nên sau Tiểu quá tới Kí tế. Tế là vượt qua sông, là nên; kí tế là đã vượt qua, đã nên, đã thành. Hình quẻ rất đặc biệt: hào dương nào cũng ở vị dương, hào âm nào cũng ở vị âm; hào nào cũng có ứng viện — đâu đó tốt đẹp cả, mọi việc xong xuôi.

Văn Vương đặt câu cực hay: "Hanh tiểu, lợi trinh. Sơ cát, chung loạn." Hanh thông, nếu làm nốt các việc nhỏ, cố giữ được những việc đã thành rồi thì mới lợi. Mới đầu tốt, cuối cùng thì loạn. Đó là câu kỳ lạ và sâu của Đông phương — quẻ tên là "đã xong" mà Dịch lập tức nhắc: cuối cùng sẽ loạn. Vì sao? Vì ở vào thời Kí tế, việc lớn đã xong, còn những việc nhỏ cũng phải làm cho xong nữa, thì mới thật là hoàn thành. Hoàn thành rồi lại phải cố giữ được sự nghiệp; nếu không thì chỉ tốt lúc đầu thôi mà rốt cuộc sẽ nát bét. Nghĩa lúc trị phải lo trước tới lúc loạn.

Sáu hào kể câu chuyện từ tốt đến nguy. Hào 1 — kéo lết bánh xe (chậm lại), làm ướt cái đuôi thì không lỗi; chí cầu tiến quá hăng, nên thận trọng. Hào 2 — như đàn bà mất cái màn xe, đừng đuổi theo, cứ đợi bảy ngày sẽ được. Hào 3 — vua Cao Tôn đánh nước Quỉ Phương, ba năm mới được, đừng dùng tiểu nhân. Hào 4 — thuyền bị nước vào, có giẻ để bít lỗ, phải răn sợ suốt ngày; đã bắt đầu lên ngoại Khảm, nguy hiểm. Hào 5 — hàng xóm đông mổ bò không bằng hàng xóm tây tế lễ sơ sài; 5 đến cuối thời Kí tế đã sắp suy. Hào 6 — ướt cái đầu, nguy; cuối Kí tế, tiểu nhân bất tài, càng nguy hơn.

Quẻ Ký Tế dạy đời nay một bài rất khó hiểu lúc đầu nhưng sâu khi ngẫm: thành công không phải đích, là điểm khởi của cuộc giữ thành. Đại tượng truyện đặt câu rất tinh: "Quân tử dĩ tư hoạn nhi dự phòng chi" — nghĩ tới hoạn họa và phòng bị trước. Đó là câu kinh điển của Đông phương: lúc thành công lớn nhất là lúc nguy nhất. Ba hào đầu khá tốt, ba hào sau càng tiến càng xấu. Vì sao? Vì tâm con người dễ buông sau khi đạt được — và buông là bắt đầu của hỏng. Người Nhật có câu "thắng rồi siết dây mũ" — thắng xong rồi mới buộc lại dây mũ giáp, vì lúc đó là lúc dễ chết nhất. Cùng tinh thần với Ký Tế. Kết quả không phải là cái chắc — sau kết quả là cuộc duy trì còn dài hơn cuộc giành.