Đỉnh

Quẻ Đỉnh là quẻ thứ năm mươi — đến sau Cách. Cách là biến đổi, có công dụng "cách vật" (biến đổi các vật) dễ thấy nhất là cái đỉnh (vạc) — vì nó dùng để nấu ăn, biến đồ sống thành đồ chín. Cho nên sau Cách tới Đỉnh. Hình quẻ vẽ ra cái vạc: vạch đứt ở dưới cùng như cái chân vạc, ba vạch liền ở trên như cái thân vạc trong chứa thức ăn, vạch đứt ở trên nữa như hai tai vạc, vạch liền ở trên cùng là cái đòn để khiêng vạc.

Văn Vương đặt câu cực ngắn: "Nguyên cát, hanh." Rất tốt, hanh thông. Đây là một trong số ít quẻ có hai chữ "nguyên cát" mạnh nhất Kinh Dịch. Vì sao tốt như vậy? Theo nghĩa, nội Tốn là cây gỗ, ngoại Ly là lửa; đút cây vào lửa để đốt mà nấu thức ăn. Cổ nhân trong việc nấu nướng, trước hết để tế Thượng đế (cốt thành tâm), rồi để nuôi bậc thánh hiền (cốt trọng hậu). Đó là hai mục đích cao của cái nấu: tế và nuôi. Quẻ Ly có đức thông minh sáng suốt; quẻ Tốn có đức vui thuận; hào 5 âm nhu mà được ngôi chí tôn, đắc trung, ứng với hào 2 dương cương ở dưới — đủ những đức để làm việc lớn của đời.

Sáu hào kể câu chuyện của cái vạc. Hào 1 — vạc chống chân lên, trút đồ dơ ra thì lợi; ngẫu nhiên gặp may như gặp người thiếp sinh con. Hào 2 — vạc chứa thức ăn rồi; kẻ thù oán vì ghen nhưng không tới gần được, tốt. Hào 3 — tai vạc dương thay đổi, chưa cất được, mỡ chim trĩ chưa đem ra; nhưng sắp mưa rồi, kết quả sẽ tốt. Hào 4 — chân vạc gãy, đánh đổ thức ăn của nhà công hầu, bị hình phạt nặng, xấu. Khổng tử bàn: cảnh cáo kẻ đức mỏng mà ngôi tôn, trí nhỏ mà mưu lớn, sức yếu mà gánh nặng. Hào 5 — vạc có tai màu vàng, đòn xâu bằng kim khí; giữ được đạo chính thì bền. Hào 6 — vạc có đòn xâu bằng ngọc, rất tốt — đẹp nhất quẻ, vừa cương vừa nhu.

Quẻ Đỉnh dạy đời nay một bài về cái nuôi cao. Cái vạc không phải để khoe — nó là dụng cụ nuôi sống. Nhưng cái nuôi đó có hai cấp: nuôi xác (cho ăn) và nuôi tinh thần (tế Thượng đế, nuôi bậc thánh hiền). Đại tượng truyện đặt câu rất tinh: "Quân tử dĩ chính vị ngưng mệnh" — chính đính ngôi vị, ngưng tụ mệnh trời. Người ở ngôi chính, gánh trách nhiệm lớn, phải ngưng tụ được mệnh trời — không phải chỉ có địa vị mà còn phải có đức để xứng. Hào 4 là lời cảnh cáo mạnh nhất: kẻ chân yếu mà gánh vạc nặng — sẽ gãy chân vạc, đánh đổ thức ăn, bị hình phạt nặng. Người Đông phương hay nói "khả năng tỷ lệ với trách nhiệm" — Dịch nói thẳng hơn: trách nhiệm quá khả năng thì gãy. Cốt là biết mình. Biết được rồi, thì hoặc nâng khả năng lên, hoặc giảm trách nhiệm xuống.