Cách

Quẻ Cách là quẻ thứ bốn mươi chín — đến sau Tỉnh. Nước giếng tích trữ lâu ngày, bụi cát và các vật dơ mỗi ngày mỗi nhiều, không còn trong sạch — phải tát hết nước cũ để nước mạch mới chảy vào thay. Cho nên sau Tỉnh tới Cách. Cách nghĩa là thay đổi — như trong từ ngữ cải cách, biến cách, cách mạng. Tượng quẻ: chằm (Đoài) ở trên, lửa (Ly) ở dưới — lửa đốt nước cạn, nước xối lửa tắt, hai thứ tranh nhau thì có sự thay đổi.

Văn Vương đặt câu rất sâu: "Dĩ nhật nãi phu, nguyên hanh lợi trinh. Hối vong." Phải lâu ngày người ta mới tin được; phải rất hanh thông, hợp chính đạo. Được vậy thì không phải ăn năn. Đây là quẻ rất khó: thay đổi luôn ngược với thói quen thủ cựu của con người. Mới đầu người ta không tin, cho là đa sự. Muốn người ta tin thì phải một thời gian lâu để thấy kết quả. Muốn có kết quả, cải cách phải hợp thời, hợp chính đạo, phải sáng suốt (đức của Ly), phải hòa duyệt (đức của Đoài). Vua Thang diệt Kiệt, vua Võ diệt Trụ — hai cuộc cách mạng đó đều thuận với đạo Trời và ứng với lòng người, cho nên thành công.

Sáu hào diễn đúng những giai đoạn từ bước đầu khó khăn đến lúc cải cách thành công. Hào 1 — bó chặt bằng da bò vàng; mới ở buổi đầu, chưa đủ điều kiện, chỉ nên giữ vững đạo trung. Hào 2 — chuẩn bị lâu ngày rồi cải cách, tiến đi thì tốt; cơ hội cải cách đã tới. Hào 3 — hăng hái tiến liều thì xấu; bền vững giữ đạo, tính toán kế hoạch tới 3 lần thì kết quả mới chắc. Hào 4 — hối hận tiêu hết, có lòng chí thành, đổi mệnh được, tốt. Hào 5 — bậc đại nhân làm cho xã hội thay đổi như con hổ thay lông, chưa bói cũng đã tin. Hào 6 — quân tử như con báo thay lông; tiểu nhân miễn cưỡng theo ngoài mặt; công việc cải cách đã xong, nên ngừng lại.

Quẻ Cách dạy đời nay một bài về cách làm việc lớn. Phải đủ điều kiện: hợp thời, hợp đạo, có địa vị, có tài đức, sáng suốt rất thận trọng (tính toán kế hoạch kỹ lưỡng ba lần), có lòng chí thành, tính hòa duyệt, được nhiều người tin — thì công việc cải cách lớn mới được. Cần nhất là được lòng tin, chí công vô tư. Hào 6 đặt câu nổi tiếng: "Quân tử báo biến, tiểu nhân cách diện" — quân tử thay tận lòng, tiểu nhân chỉ thay ngoài mặt. Đó là chỗ chia ranh thật quan trọng: muốn biết một cuộc cách mạng thành công hay thất bại, hãy xem có làm cho phần lớn người ta thay tận lòng không, hay chỉ thay ngoài mặt. Cuối cùng, Dịch nhắc: làm cải cách phải biết khi nào nên ngừng — Phan Bội Châu chê Nã phá Luân lật quân chủ Pháp, lập hiến pháp xong còn xưng đế, muốn chinh phục Châu Âu — kết quả tan thân.