Cấu

Quẻ Cấu là quẻ thứ bốn mươi bốn — đến sau Quải. Quải là quyết, phán quyết; phán quyết xong rồi thì biết được lành hay dữ, tất có người để gặp gỡ — cho nên sau Quải tới Cấu (gặp gỡ). Trời (Càn) ở trên, gió (Tốn) ở dưới — gió đi dưới trời, tất đụng chạm vạn vật, cho nên gọi là Cấu. Hình quẻ là một hào âm mới sinh ở dưới (thuộc về tháng 5), đụng với 5 hào dương ở trên.

Văn Vương đặt câu rất cứng: "Nữ tráng, vật dụng thú nữ." Con gái cường tráng, đừng cưới nó. Cũng có nghĩa là tiểu nhân đương lúc rất mạnh, đừng thân với nó. Đó là cảnh báo: hào âm mới sinh, nhưng rất mạnh — nếu để nó tiến lên, một ngày kia nó sẽ chiếm hết. Nhưng Thoán truyện đưa thêm nghĩa thứ hai (tương truyền của Khổng tử): một hào âm xuất hiện ở dưới năm hào dương — là âm dương bắt đầu hội ngộ, vạn vật nhờ đó sinh trưởng. Tốt. Đó là chỗ rất sâu của Dịch: cùng một hiện tượng, có thể tốt hoặc xấu — tùy cách nhìn và cách ứng xử.

Sáu hào dạy nghệ thuật chế ngự cái mới sinh. Hào 1 — chặn nó lại bằng hãm xe kim khí, đạo chính mới tốt; con heo gầy yếu nhưng quyết chắc có ngày nhảy nhót lung tung. Hào 2 — nhốt con cá vào bọc, không lỗi; nhưng đừng cho nó gặp khách. Hào 3 — như bàn tọa không có da, đi chập chững, nguy nhưng không lỗi lớn. Hào 4 — trong bọc không có cá, họa sẽ phát; người trên mất lòng kẻ dưới thì họa. Hào 5 — dùng cây kỉ bao che cây dưa, ngậm chứa đức tốt — sự tốt từ trời rớt xuống. Hào 6 — gặp bằng cái sừng (quá cương), đáng hối tiếc.

Quẻ Cấu dạy người gánh trách nhiệm hai bài học rất khác nhau. Thứ nhất, chế ngự tiểu nhân và các tật xấu phải bắt đầu từ khi chúng mới xuất hiện — như chặn cái xe khi mới có dấu hiệu trôi, không đợi đến khi xe đã lăn. Đó là lời khuyên thực tế: tật nhỏ trong gia đình, trong tổ chức, trong chính lòng mình — phải nhìn ra và chặn ngay. Thứ hai, muốn chế ngự được tiểu nhân thì phải có độ lượng bao dung và đức trung chính (như hào 2 và hào 5); nếu quá cương (như hào 3) hoặc bất trung bất chính (như hào 4) thì tiểu nhân không phục mình. Đó là nghịch lý của lãnh đạo: muốn dẹp được kẻ xấu, người trên phải đủ rộng để không hóa thành kẻ xấu khác.