Mông

Quẻ Mông là quẻ thứ tư, đến sau Truân. Vạn vật mới sinh thì còn non yếu, mù mờ — nên có quẻ Mông. Mông có hai nghĩa: non yếu và mù mờ. Đây là quẻ về sự dạy dỗ, về khoảng thời gian một người (hay một việc) còn ở trạng thái phôi thai cần được khai sáng. Đọc Mông không phải để biết cách dạy người khác, mà để hiểu cách giữ tư cách của cả thầy lẫn trò trong một mối quan hệ học hỏi.

Văn Vương đặt một câu rất sâu ở Thoán từ: "không phải ta tìm trẻ thơ, mà trẻ thơ tìm ta. Hỏi một lần thì bảo, hai ba lần thì nhàm — nhàm thì không bảo." Đạo của người thầy là cương — không tự đi tìm học trò, không lặp đi lặp lại khi học trò không cầu thật lòng. Đạo của người học là nhu — phải tự đến, phải biết quý câu trả lời đầu tiên. Đây là một trong những câu kinh điển nhất về giáo dục trong toàn bộ tư tưởng phương Đông.

Sáu hào Mông vẽ ra sáu cảnh học. Sơ Lục — phát mông — phải dùng hình phạt cho người ngu tối, nhưng đừng quá. Cửu Nhị — bao mông — người thầy biết bao dung, thâu nhận cả người chưa giỏi. Lục Tam — kẻ thấy lợi thì theo — bỏ đi. Lục Tứ — bị nhốt trong vòng hôn ám — đáng tiếc. Lục Ngũ — đồng mông — bé con dễ dạy, tốt. Thượng Cửu — đánh kẻ mê quá tay biến thành giặc — chỉ nên ngăn giặc ở ngoài. Dạy không phải chỉ là truyền kiến thức, mà là biết liệu khi nào nhu, khi nào cương.

Câu Đại tượng — "Sơn hạ xuất tuyền, Mông; quân tử dĩ quả hành dục đức" — đặc biệt đáng nhớ. Dưới núi có nước suối tuôn ra. Nước đó còn rất nhỏ, còn rất trong, còn chưa biết mình sẽ chảy đi đâu. Người quân tử nhìn vào đó không phải để dạy nó cách chảy, mà để học hai điều: "quả hành" — quyết đoán trong hành động, không lằng nhằng; và "dục đức" — nuôi dưỡng đức tính của mình. Mông là thời nuôi gốc. Gốc không quyết, không nuôi, thì cây sau này không vững.