Truân

Quẻ Truân là quẻ thứ ba, đến sau Càn và Khôn. Có trời đất rồi thì vạn vật sinh sôi nảy nở — mà lúc sinh sôi đầu tiên ấy bao giờ cũng khó khăn. Truân có hai nghĩa: "đầy" (mầm cây vừa nhú) và "gian truân". Hình tượng quẻ là sấm dưới mưa trên — có động mà ở trong chốn hiểm. Đọc Truân không phải để biết khi nào hết khó, mà để hiểu khó chính là quy luật tự nhiên của mọi bước khởi đầu.

Trong lúc gian nan mà hành động thì có thể tốt — nhưng có hai điều kiện cứng. Một, phải kiên nhẫn giữ điều chính, đừng vội tiến. Hai, phải tìm cho được người tài cùng giúp mình. Văn Vương dùng đúng bốn chữ "lợi kiến hầu" — đặt người tài lên tước hầu. Một mình giữa cơn truân không qua được, có bạn đồng hành mới qua được.

Sáu hào Truân vẽ ra sáu cảnh ngộ trong cùng một thời khó. Sơ Cửu — bàn hoàn — dùng dằng nhưng giữ chính thì được giao trọng trách. Lục Nhị — truân như chuyên như — gặp người dưới muốn cầu hôn, giữ vững chí mười năm chờ đúng người. Lục Tam — đuổi hươu không có thợ săn — bỏ thì hơn cố. Lục Tứ — biết quay xuống cầu hợp với người dưới — không gì là không lợi. Cửu Ngũ — có tài đức mà ân trạch không ban bố được — đành chỉnh đốn việc nhỏ trước. Thượng Lục — bất tài cuối thời truân — khóc đến máu chảy. Cùng một thời, sáu vị trí khác nhau cho ra sáu kết cục khác nhau.

Câu Đại tượng — "Vân lôi truân, quân tử dĩ kinh luân" — đặc biệt sâu. Mây sấm trên trời chưa biến thành mưa, mọi thứ còn trong dạng tiềm ẩn rối ren. Người quân tử nhìn vào đó mà "kinh luân" — sắp đặt việc đời như sắp tơ trên khung cửi. Tơ rối phải gỡ từng sợi một, không phải xé toạc. Khởi đầu bao giờ cũng rối — mà cái nghệ thuật của khởi đầu là kiên nhẫn gỡ chứ không phải cắt phăng.