Bác

Quẻ Bác là quẻ thứ hai mươi ba — đến sau Bí. Bí là trang sức; trang sức tới cùng cực thì mòn — cho nên sau Bí tới Bác. Bác nghĩa là bóc, lột, mòn dần đi. Năm hào âm chiếm chỗ của dương; dương chỉ còn một hào trên cùng, sắp đến lúc tiêu hết. Đó là lúc tiểu nhân đắc chí hoành hành, quân tử co lại như một cái cây cuối mùa thu — không còn chỗ trú. Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Bác: bất lợi hữu du vãng." Tiêu mòn — hành động thì không lợi.

Tượng quẻ rất sống động: bọn tiểu nhân phá cái giường — phá từ chân giường lên, rồi tới then, rồi tới mặt giường, rồi xẻo tới da thịt người nằm trên đó. Đó là tiến trình suy đồi: lúc đầu chỉ là chuyện nhỏ ngoài rìa, dần dần tiến vào tâm. Người sáng phải biết cảnh đó từ khi mới hỏng chân giường — không phải đợi tới khi xẻo vào da thịt mới giật mình. Bài học của Bác là: bóc bắt đầu từ phía dưới. Một gia đình bắt đầu suy là từ thói quen nhỏ; một tổ chức bắt đầu hỏng là từ một quy tắc nhỏ bị bỏ qua.

Trong cảnh ấy, người quân tử nên làm gì? Dịch trả lời rất lạ: chờ thời, không hành động. Lão Tử nói: "Đại trí nhược ngu, đại dũng nhược khiếp, đại xảo nhược chuyết" — phải tạm giấu cái khôn, cái khéo, cái dũng của mình. Lúc tiểu nhân đông, quân tử lui vào trong; lúc cương cường không thắng được số đông, hãy chấp nhận lùi. Cái lùi đó không phải hèn, mà là tỉnh — vì âm thịnh cực rồi sẽ suy, dương suy cực rồi sẽ thịnh. Đó là luật trời, không sai.

Hào trên cùng là viên ngọc của quẻ: "Thạc quả bất thực — quân tử đắc dư, tiểu nhân bác lư." Còn một trái lớn trên cây không hái xuống ăn — vì hạt của nó sẽ rụng xuống đất mà nảy mầm. Quân tử ở hào này được dân chúng theo; còn tiểu nhân thì biết rằng nếu diệt hết quân tử thì cũng tan luôn mái nhà chúng nó ở. Trên đời không có cảnh nào dương tận diệt mãi được; cũng không có cảnh nào âm thịnh được mãi. Người biết Bác là người dám lùi vào im lặng, giữ hạt giống trong tay, đợi mùa xuân.