Bí

Quẻ Bí là quẻ thứ hai mươi hai — đến sau Phệ Hạp. Phệ Hạp dạy phải có trật tự thì khối mới hợp; có trật tự rồi mới đến chuyện làm cho khối ấy đẹp lên — đó là Bí. Bí nghĩa là trang sức, tô vẽ, làm cho có văn vẻ. Trên là núi, dưới là lửa — lửa hắt sáng lên núi, núi nhờ ánh lửa mà rực rỡ. Cảnh đẹp ấy ai cũng thích, nhưng Dịch lập tức cảnh báo: "Bí: hanh, tiểu lợi, hữu du vãng." Có trang sức thì hanh thông, nhưng chỉ dựa vào trang sức mà mong việc lớn thì lợi nhỏ thôi.

Trang sức có hai loại — văn vẻ tự nhiên của trời đất (thiên văn), và văn vẻ do người tạo ra (nhân văn). Thiên văn là mặt trời, mặt trăng, bốn mùa — cứ tự nhiên mà đẹp. Nhân văn là lễ nhạc, văn chương, áo mão, kiến trúc — đẹp nhờ tâm người sắp đặt. Cả hai đều quí, nhưng nhân văn phải có chừng mực; quá đà thì văn thắng chất, người ta chỉ còn biết hình thức mà mất gốc. Đó là điều Nguyễn Hiến Lê nhấn đi nhấn lại: trọng chất hơn văn, lấy chất làm thể, lấy văn làm dụng.

Sáu hào của quẻ Bí đi theo một đường: từ trang sức nhỏ ở ngón chân (hào 1) — không ngồi xe sang, chịu đi bộ; lên trang sức bộ râu nương theo cằm (hào 2) — chất tốt thì trang sức mới đẹp; vào giữa quẻ là trang sức đằm thắm (hào 3) — phải giữ chính đạo, không sa vào tình. Hào 4 — bị ngăn cách, ngựa trắng chạy như bay; hào 5 — tằn tiện, dùng tấm lụa nhỏ, bị chê nhưng rốt cuộc được tốt vì biết trọng cái gốc. Đến hào 6 — Bạch bí: lấy màu trắng (tức là không màu mè) làm trang sức — không có lỗi. Đó là tột cùng của quẻ: trang sức tới cuối là trở về sự chất phác.

Người đời nay sống giữa thời "Bí" cực thịnh: ảnh đẹp ngập màn hình, lời hay ngập tai, mọi thứ đều được tô vẽ kỹ càng. Dịch không bác trang sức — Dịch chỉ nhắc: trang sức là tiểu lợi. Việc trọng yếu — nuôi con, sửa nết, gây dựng nghề — không thể chỉ bằng cách "làm cho đẹp" mà thành. Phải có chất rồi mới đem văn ra mà tô lên. Và phải biết khi nào cần dừng tô vẽ, trở về sự đơn giản — vì cái đẹp lớn nhất, theo người xưa, là cái đẹp không tô.