Khốn

Quẻ Khốn là quẻ thứ bốn mươi bảy — đến sau Thăng. Lên cao mãi thì có lúc sẽ té mà khốn — cho nên sau Thăng tới Khốn. Quẻ Khảm là dương ở cuối, quẻ Đoài là âm ở trên — dương cương (quân tử) bị âm nhu (tiểu nhân) che lấp, cho nên gọi là Khốn. Nội quái một hào dương bị kẹt giữa hai hào âm; ngoại quái hai hào dương ở dưới một hào âm — cũng là cái tượng quân tử bị tiểu nhân làm khốn. Đó là cảnh khó nhất trong đời người: lên không được, lui không xong.

Văn Vương đặt câu thật ngắn và đắng: "Hanh, Trinh, đại nhân cát, vô cữu. Hữu ngôn bất thân." Hanh thông. Chính đính như đại nhân (có đức) thì tốt, không lỗi. Dù nói gì cũng không bày tỏ được lòng mình (không ai nghe mình). Quẻ duy nhất trong Kinh Dịch nói rõ ràng: ở thời này, đừng nói gì cả, càng nói chỉ càng thêm vạ miệng. Vì ở thời Khốn, chỉ có cường quyền, không có công lý. Nhưng Dịch không bảo buông xuôi — hanh thông chỉ là đối với bậc đại nhân có đức cương, trung, giữ đạo chính. Người có gốc, càng gặp khốn càng được luyện; tài càng được trau, chí càng vững.

Sáu hào toàn cảnh khốn. Hào 1 — bàn tọa bị khốn ở gốc cây, sụp vào hang tối, ba năm không thấy ai. Hào 2 — bị khốn vì ăn uống, do ơn vua lộc nước; nên đem lòng tinh thành tế thần linh. Hào 3 — khốn vì đá, dựa vào tật lê, vô nhà không thấy vợ, xấu — Khổng tử bàn: không phải chỗ đáng bị khốn mà bị thì danh ắt bị nhục. Hào 4 — bạn lại chậm vì bị xe kim khí chặn, có ân hận, nhưng được trọn vẹn về sau. Hào 5 — bị xẻo mũi, cắt chân, khốn vì cái "phất" đỏ; thủng thẳng sẽ vui, nên dùng lòng chí thành lúc cúng tế. Hào 6 — khốn vì dây sắn dây leo; tự hỏi rằng động thì ân hận chăng — biết suy nghĩ vậy thì hành động sẽ tốt. Khốn tới cùng thì sẽ thông.

Quẻ Khốn dạy đời nay một thứ bản lĩnh khó nhất: giữ lòng chí thành trong thời cường quyền. Đại tượng truyện đặt câu cực mạnh: "Quân tử dĩ trí mệnh toại chí" — quân tử nhìn vào đó mà liều mệnh để theo chí của mình. Đó không phải là cảm xúc nhất thời — là quyết tâm khi đời ép. Người gặp khốn mà giữ được mình thì cái mình giữ được đó sẽ thành đá tảng cho cả đời sau. So sánh ba quẻ Truân — Kiển — Khốn: Truân là đầu thời khó (còn hành động được chút ít); Kiển là giữa thời khó (chờ thời, không làm gì được); Khốn là cùng cực thời khó (5 hào xấu, chỉ hào cuối mới tốt) — đành chờ thời, giữ đức trung, chính, lòng chí thành mới qua được. Trong cảnh không ai nghe mình, người chí thành nhất là người im lặng đáng nể nhất.