Quẻ số 48 · 64 Quẻ
Tỉnh
Thủy Phong Tỉnh
Giếng nước — Tỉnh. Đổi làng không đổi giếng.
Tượng quẻ
坎巽 Nước trên · Gió dưới
Quái từ — Lời quẻ
井：改邑不改井，无喪无得，往來井井．汔至，亦未繘井，羸其瓶，凶．
Tỉnh: Cải ấp bất cải tỉnh, vô táng vô đắc, vãng lai tỉnh tỉnh. Ngật chí, diệc vị duật tỉnh, luy kì bình, hung.
Giếng: Đổi ấp chứ không đổi giếng, nước giếng không kiệt mà cũng không thêm; người qua người lại để múc nước giếng. Gần đến nơi, chưa kịp thòng dây gàu xuống mà bể cái bình đựng nước thì xấu.
Thoán truyện
Lên (Thăng) tới cùng thì bị khốn, mà té xuống dưới — cho nên sau quẻ Khốn tới quẻ Tỉnh (giếng, tức chỗ thấp hơn hết). Theo tượng quẻ, trên là nước (Khảm), dưới là gỗ (Tốn) — đồ bằng gỗ trỏ cái gàu, có nghĩa là thòng cái gàu xuống nước để múc lên. Theo hình của quẻ: dưới cùng là một âm như mạch nước, rồi tiến lên là hai hào dương như lớp đất ở đáy giếng; tiến lên nữa là hào âm tức nước giếng, lòng giếng; trên nữa là một vạch liền tức cái nắp giếng, trên cùng là một vạch đứt tức miệng giếng. Bản thể của cái giếng là ở đâu thì ở đấy — ấp còn có khi thay đổi, chứ giếng thì cố định; có nước mạch chảy vô giếng hoài, nên nước giếng không kiệt — nhưng nước giếng chỉ lên tới một mực nào đó, không khi nào tràn ra. Công dụng của giếng là ai cũng lại giếng để lấy nước; kẻ qua người lại thường, người nào cũng nhờ nó mà có nước, nó giúp đỡ mọi người mà như vô tâm.
Đại tượng
象曰：木上有水，井；君子以勞民勸相．
Tượng viết: Mộc thượng hữu thủy, Tỉnh; quân tử dĩ lao dân khuyến tương.
Trên cây có nước là Tỉnh — quân tử nhìn vào đó mà cổ vũ dân, khuyên dân cách giúp đỡ lẫn nhau.
Sáu hào
Đọc từ dưới lên — hào sơ ở dưới, hào thượng ở trên.
-
Thượng Lục
上六：井收，勿幕，有孚，元吉．
Thượng lục: Tỉnh thu, vật mạc, hữu phu, nguyên cát.
Nước giếng múc lên rồi, đừng che đậy, cứ mãi mãi như vậy, không thay đổi thì rất tốt. Trên cùng quẻ Tỉnh — cái tượng nước giếng đã múc lên rồi, để cho mọi người dùng, chứ đừng che đậy.
-
Cửu Ngũ
九五：井洌，寒泉食．
Cửu ngũ: Tỉnh liệt, hàn tuyền thực.
Nước giếng trong, lạnh, múc lên ăn được. Dương cương, đắc trung, ở ngôi chí tôn, có ân trạch với dân chúng — ví như nước giếng vừa trong, vừa mát, lại múc lên được.
-
Lục Tứ
六四：井甃，无咎．
Lục tứ: Tỉnh trứu, vô cữu.
Giếng mà thành và đáy xếp đá, không có lỗi. Âm nhu, tài tầm thường, nhưng đắc chính, ở gần hào 5 chí tôn — như cái giếng mạch không nhiều, nhưng xếp đá ở thành và đáy thì nước mạch thấm vào, lóng lại, cũng tạm dùng được.
-
Cửu Tam
九三：井渫不食，為我心惻．可用汲，王明，並受其福．
Cửu tam: Tỉnh tiết bất thực, vi ngã tâm trắc. Khả dụng cấp; vương minh, tịnh thụ kì phúc.
Giếng trong mà chẳng ăn, để lòng ta thương xót; có thể dùng mà múc lên được; gặp ông vua sáng suốt thì mọi người đều được phúc. Hào dương đắc chính — là người có tài muốn giúp đời, nhưng địa vị còn ở thấp, không được dùng.
-
Cửu Nhị
九二：井谷，射鮒，甕敝漏．
Cửu nhị: Tỉnh cốc, xạ phụ, ủng tệ lậu.
Giếng ở trong hang, nước chỉ lách tách ít giọt bắn vào con giếc, như cái chum nứt, nước dỉ ra. Dương cương, có tài hơn hào 1, nhưng địa vị cũng thấp, trên không có người ứng viện — vì hoàn cảnh mà hóa vô dụng.
-
Sơ Lục
初六：井泥不食，舊井无禽．
Sơ lục: Tỉnh nê, bất thực, cựu tỉnh vô cầm.
Giếng lầy bùn, không ai lại lấy nước; không có con vật nào lại một giếng cũ. Âm nhu, ở địa vị thấp nhất, hào 4 ở trên không giúp gì — như cái giếng không có mạch, bị bùn, không ai lại lấy nước.
Quẻ quan hệ
Đọc quẻ Tỉnh trong ba lát cắt — đối, tổng, hỗ.
Đọc lại theo đời thường
Dịch Sư Thanh Quang luận.
Quẻ Tỉnh là quẻ thứ bốn mươi tám — đến sau Khốn. Lên (Thăng) tới cùng thì bị khốn, mà té xuống dưới — cho nên sau Khốn tới Tỉnh (giếng, chỗ thấp nhất). Hình quẻ vẽ ra cái giếng: dưới cùng là một âm như mạch nước, rồi hai hào dương như lớp đất ở đáy giếng; trên nữa là hào âm tức nước giếng; rồi vạch liền tức cái nắp giếng; trên cùng là vạch đứt tức miệng giếng. Tất cả tạo nên một hình ảnh sâu lắng: nước mạch ở dưới đất, thông qua giếng mà lên cho người dùng.
Văn Vương đặt câu thật triết lý: "Cải ấp bất cải tỉnh, vô táng vô đắc, vãng lai tỉnh tỉnh." Đổi ấp chứ không đổi giếng, nước giếng không kiệt mà cũng không thêm; người qua người lại để múc nước. Bản thể của cái giếng là ở đâu thì ở đấy — ấp có khi thay đổi, chứ giếng thì cố định. Có mạch nước chảy vô giếng hoài, nên nước giếng không kiệt — nhưng nước giếng chỉ lên tới một mực nào đó, không khi nào tràn ra. Đó là một thứ rất sâu của Đông phương: cái thường hằng nằm ở chỗ không đổi mà vẫn cho. Như mẹ, như đất, như giếng. Nguy hiểm duy nhất Văn Vương cảnh báo: "Luy kì bình, hung" — bể cái bình đựng nước, xấu. Gần đến nơi mà chưa kịp thòng dây gàu xuống mà bể bình thì thật uổng công.
Sáu hào kể câu chuyện của giếng. Hào 1 — giếng lầy bùn, không ai lại lấy nước; hạng người vô dụng. Hào 2 — nước chỉ lách tách ít giọt, như chum nứt; có tài nhưng không có chỗ dùng. Hào 3 — nước giếng trong mà chẳng ai ăn, để lòng ta thương xót; người có tài muốn giúp đời nhưng không được dùng. Hào 4 — giếng mà thành và đáy xếp đá, không lỗi; biết tu sửa thì cũng tạm dùng. Hào 5 — nước giếng trong, lạnh, múc lên ăn được; người có ân trạch với dân chúng. Hào 6 — nước giếng múc lên rồi, đừng che đậy, cứ mãi như vậy, không thay đổi thì rất tốt — đẹp nhất quẻ.
Quẻ Tỉnh dạy đời nay một bài rất hiền: có những vai trò không cần thay đổi mà vẫn cho. Cái giếng ở yên một chỗ, ai cũng nhờ nó mà có nước, nó giúp đỡ mọi người mà như vô tâm. Đó là hình ảnh đẹp nhất của người làm thầy, làm mẹ, làm nhà sản xuất tri thức, làm người trông coi tài nguyên chung. Đại tượng truyện đặt câu rất hay: "Quân tử dĩ lao dân khuyến tương" — cổ vũ dân, khuyên dân cách giúp đỡ lẫn nhau. Người làm nguồn không thể chỉ cho mãi — phải dạy người khác cách lấy, cách giữ, cách dùng. Cái khôn của Tỉnh là biết khi nào nước đã múc lên thì để cho mọi người dùng (hào 6 — đừng che đậy). Cho mà còn giữ là tham; cho mà mở ra cho người khác cùng cho là Đạo của Tỉnh.
Câu hỏi của bạn xứng đáng một quẻ riêng
Đọc chuyện người để ngẫm chuyện mình. Nếu bạn đang đứng trước một quyết định khó khăn, hãy thỉnh một quẻ luận riêng. Mọi chia sẻ đều được bảo mật tuyệt đối giữa bạn và Dịch sư.
Đăng Ký Thỉnh QuẻTrợ lý Hà Vy phản hồi trong 24 giờ. Phí thỉnh quẻ tuỳ loại — Hà Vy báo cụ thể qua Zalo.