Phệ Hạp

Quẻ Phệ Hạp là quẻ thứ hai mươi mốt — đến sau Quan. Sau quẻ Quan biểu thị nêu gương cho người dưới, có quẻ Phệ Hạp nói về việc xử trị kẻ phá rối trật tự. Phệ là cắn, Hạp là hợp lại. Hai hàm muốn khép vào nhau mà giữa miệng có một vật chen ngang — phải cắn nát vật đó đi thì hai hàm mới hợp được. Trong xã hội, vật chen ngang đó là bọn gian tà bưng bít, làm cho người trên không thông tới người dưới, người dưới không vọng được tới người trên. Bài học cốt yếu là: muốn cho cả khối hợp lại, đôi khi không tránh được việc cắn gãy một khúc xương.

Nội quái Chấn là sấm — uy nghi; ngoại quái Ly là chớp — sáng tỏ. Dùng hình phải vừa uy vừa minh: chỉ uy mà không minh thì tàn khốc, chỉ minh mà không uy thì khinh nhờn. Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Phệ hạp: Hanh, lợi dụng ngục." Hanh là vì cắn xong thì hợp; lợi dụng ngục là vì việc hình ngục cốt để trật tự được trở về, không phải để báo thù. Đó là chỗ chia ranh giữa pháp gia chỉ biết hình phạt, và đạo nho dùng hình mà vẫn giữ lòng hiếu sinh.

Sáu hào vẽ ra một thang bậc của người chịu hình và người xử hình. Hào 1 — kẻ phạm tội nhẹ ở dưới cùng, bị cùm chân, ngón chân cái sút; tội còn nhỏ, nếu sợ phép mà chừa thì sau không phạm lớn. Hào 6 — kẻ ác cuối cùng, đeo gông cản tai, bịt đường nghe lẽ phải, nên bị tội nặng. Nguyên do: ác nhỏ tích lâu thành ác lớn — Khổng tử bàn rằng người tiểu nhân coi điều ác nhỏ là vô hại, nên cứ làm; ác chồng lên tới ngày không tha được nữa. Hào 2-5 là người ở vị xử hình: cương thì như cắn miếng thịt mềm, dễ thu phục; nhưng phải có chút nhu thì mới không thành tàn nhẫn. Hào 5 — đắc trung, được vàng (danh dự quí báu) — cảnh báo: kẻ cầm hình, dù ngôi cao đến đâu, vẫn phải thường giữ lòng lo sợ.

Quẻ Phệ Hạp dạy người đời nay một điều khó: không phải mâu thuẫn nào cũng hòa giải được bằng lời lành. Có những vật cản phải dứt khoát loại đi — trong nhóm có kẻ phá đám, trong lòng có thói quen xấu, trong gia đình có thái độ độc hại. Cắn để hợp lại là một sự đau ngắn, để được lành dài. Nhưng người cắn phải tỉnh — không cắn vì giận, mà cắn để lập trật tự. Cắn trong khi giận thì gãy răng, không trừ được vật cản. Đó là lý do Dịch nhắc đi nhắc lại: vừa uy, vừa minh, vừa giữ lòng hiếu sinh.