Gia Nhân

Quẻ Gia Nhân là quẻ thứ ba mươi bảy — đến sau Minh Di. Di là bị thương; hễ ra ngoài bị thương thì trở về nhà — cho nên sau Minh di tới Gia nhân. Gia nhân là người trong một nhà. Quẻ này nội Ly sáng suốt, ngoại Tốn thuận — ở trong thì suốt, xử trí không hồ đồ; ở ngoài thì thuận, như vậy việc tề gia sẽ tốt đẹp.

Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Lợi nữ trinh." Hễ đàn bà mà chính đáng thì có lợi. Nhưng Nguyễn Hiến Lê nói rất tinh: nói "nữ" trinh thôi, nhưng phải hiểu nam cũng cần chính đáng — vì nếu nam không chính đáng thì nữ làm sao chính đáng được. Đàn bà lo việc nhà, đàn ông lo việc ở ngoài, cả hai đều giữ đạo chính — đó là hợp với nghĩa lớn của trời đất. Nam nữ ở đây là nói chung, gồm cả cha mẹ, con cái, anh chị em, vợ chồng — ai nấy đều phải giữ bổn phận, trách nhiệm ngang nhau.

Sáu hào dạy nghệ thuật tề gia. Hào 1 — phòng ngừa ngay từ khi mới có nhà thì không hối hận; tục ngữ ta nói "dạy con từ thuở còn thơ, dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về" cũng cùng ý này. Hào 2 — không tự chuyên thành công, cứ ở trong nhà lo việc nấu nướng, giữ đạo chính thì tốt. Hào 3 — chủ nhà nghiêm khắc, dù có lúc hối hận, nhưng kết quả tốt; ngược lại, để dâu con nhí nhảnh chơi đùa thì rồi hối tiếc. Hào 4 — làm giàu thịnh cho nhà, rất tốt; "phú" ở đây là gia đạo hưng thịnh, mọi người hòa hợp. Hào 5 — vua hoặc gia chủ rất khéo trị gia, tốt. Hào 6 — có lòng chí thành và thái độ uy nghiêm, cuối cùng tốt.

Quẻ Gia Nhân dạy người làm chủ một mái nhà ba điều cốt yếu. Một, phải ngăn ngừa ngay từ lúc đầu — đừng đợi nhà sinh chuyện rồi mới sửa. Hai, bất kỳ người nào trong nhà, nhất là người trên, phải giữ chánh đạo, giữ bổn phận, trách nhiệm của mình — gia đạo không phải là quyền của người trên, là sự gương mẫu của người trên. Ba, người chủ phải nghiêm — nếu nghiêm thì có điều hối hận, nhưng còn hơn quá dễ dãi. Sáu hào không có hào nào xấu — Dịch hiếm khi như vậy. Nhà là chỗ duy nhất Dịch tin rằng nếu mọi người giữ đạo, sẽ luôn có cách tốt. Đó là một niềm tin rất hiền hậu, mà cũng rất nghiêm khắc.