Minh Di

Quẻ Minh Di là quẻ thứ ba mươi sáu — đến sau Tấn. Tiến lên thì tất có lúc bị thương tổn — cho nên sau Tấn tới Minh Di. Di nghĩa là thương tổn. Quẻ này ngược với Tấn: mặt trời (Ly) lặn xuống dưới đất (Khôn), ánh sáng bị tổn hại, tối đi. Đó là tượng của thời u ám: trên cùng là kẻ hôn ám cực độ, bậc tài đức ở dưới phải chịu khốn.

Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Lợi gian trinh." Chịu gian nan, giữ điều chính thì lợi. Đây là quẻ của bậc quân tử gặp thời tối tăm. Cách xử thế là: ở trong lòng giữ đức sáng, mà ở ngoài thì nhu thuận để chống với hoạn nạn. Đó chính là chuyện vua Văn Vương khi bị vua Trụ giam ở ngục Dữu Lý — tỏ vẻ rất nhu thuận, không chống đối Trụ, dồn hết tâm trí vào việc viết Thoán từ giảng các quẻ trong Kinh Dịch. Nhờ vậy Trụ không có cớ giết, sau thả ông ra. Một trong những áng kinh văn quan trọng nhất của Á Đông được viết trong ngục — đó là minh chứng sống của quẻ Minh Di.

Sáu hào dạy nghệ thuật ẩn mình trong thời tối. Hào 1 — quân tử biết thời cơ thì bỏ đi ngay, dù phải nhịn đói ba ngày. Hào 2 — bị đau ở đùi bên trái nhưng mau khỏi, vẫn tiến mạnh được. Hào 3 — đi tuần về phương Nam, bắt được kẻ đầu sỏ, nhưng đừng hành động gấp. Hào 4 — bỏ nhà mà ra đi, tránh cho xa cảnh khốn nạn. Hào 5 — như ông Cơ Tử, giả điên để khỏi bị Trụ hại, sau giữ được dòng dõi nhà Ân; trong lòng vẫn sáng suốt, bên ngoài làm ra vẻ hôn mê. Hào 6 — kẻ ở ngôi chí tôn mà hôn ám, lên cao tới trời rồi sụp xuống đất.

Quẻ Minh Di dạy đời người gặp thời khó một bài học khó nuốt: có lúc phải giấu cái sáng của mình đi. Người sáng suốt giữa đám hôn ám, nếu lộ ra hết là chuốc họa. Đại tượng truyện đặt câu rất tinh: "Quân tử dĩ lị chúng, dụng hối nhi minh" — cai trị quần chúng nên dùng cách kín đáo mà lại thấy rõ. Đó là nghệ thuật ngược: nhìn thấy hết, nhưng làm như không biết. Cơ Tử giả điên, Văn Vương ngồi viết Kinh Dịch trong ngục — họ đều là người sáng trong cảnh tối, chỉ là họ biết khi nào cần sáng và khi nào cần giấu. Cái sáng nào vô độ thì cũng nguy.