Tốn

Quẻ Tốn là quẻ thứ năm mươi bảy — đến sau Lữ. Lâm vào cảnh ở quê người thì thái độ nên thuận tòng người — cho nên sau Lữ tới Tốn. Tốn là gió mà có nghĩa là thuận, là nhập vào. Quẻ này có một hào âm ở dưới hai hào dương, là âm phục tòng dương, nên gọi là Tốn.

Văn Vương đặt câu rất khiêm: "Tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân." Thuận thì hơi được hanh thông, tiến hành thì có lợi, lựa bậc đại nhân mà tin theo thì có lợi. Tiểu nhân mà phục tòng quân tử thì có thể tốt, nhưng phải có việc để tiến hành, chứ không phải chỉ ở yên mà tốt. Lại phải lựa bậc đại nhân (có tài đức) mà tin theo — không thì thuận tòng mù quáng cũng vô ích. Đại nhân trỏ hào 2 và hào 5. Nhất là hào 5, đắc trung lại đắc chính — 1 và 4 đều phải theo hào đó.

Sáu hào dạy nghệ thuật của sự thuận. Hào 1 — tiến lui tự do, thêm vào cái chí hướng bền của hạng võ dũng thì có lợi — quá nhu thuận, còn nghi ngờ. Hào 2 — thuận nép ở dưới giường, dùng vào việc lễ bái, đồng cốt rối ren thì tốt; lòng thành chứ không phải siểm nịnh. Hào 3 — thuận tòng quá nhiều lần (quá mức), đáng xấu hổ. Hào 4 — hối hận mất đi, đi săn về được chia ba phần; có đức tự khiêm, được trên dưới mến. Hào 5 — giữ đạo chính thì tốt; phải đinh ninh cân nhắc kỹ trước khi hành động, sau khi canh cải phải khảo nghiệm chu đáo. Hào 6 — thuận nép ở dưới giường, mất đồ hộ thân, càng bị họa; thuận đến cùng cực, mất luôn đức dương cương.

Quẻ Tốn dạy đời nay một bài về cách thuận đúng cách. Đại tượng truyện đặt câu rất tinh: "Quân tử dĩ thân mệnh hành sự" — quân tử tiếp tục xuất phát mệnh lệnh để thi hành chính sự, như gió tiếp gió. Thuận của Tốn không phải là phục tùng mù quáng — đó là cái đắt nhất của quẻ. Hào 5 là chìa khóa: trước khi hành động phải đinh ninh cân nhắc; sau khi đổi mới phải khảo nghiệm. Đó là thuận có suy xét. Còn hào 6 là cảnh báo: thuận mà nép dưới giường, mất cả đồ hộ thân — đó là sự nịnh hèn. Cả Khổng tử trong Luận ngữ cũng nói: muốn làm vui lòng người quân tử mà không dùng đạo chính thì không thành công (duyệt chi bất dĩ đạo, bất duyệt dã). Thuận phải đúng đối tượng (đại nhân), đúng cách (suy xét trước sau), đúng đạo (giữ chính). Thiếu một, thuận thành nịnh.