Lữ

Quẻ Lữ là quẻ thứ năm mươi sáu — đến sau Phong. Thịnh lớn đến cùng cực thì phải suy, đến nỗi mất chỗ ở, phải đi ở đậu đất khách — cho nên sau Phong tới Lữ. Lữ là bỏ nhà mà đi tha phương. Chỗ ở của lửa là mặt trời hay lò, chứ không phải trên núi — trên núi lâu lâu vẫn có đám lửa cháy rừng, nhưng chỉ một thời gian ngắn thôi. Đó là hình ảnh của người đi ở đậu quê người: một cảnh tạm.

Văn Vương đặt câu thật khiêm: "Lữ: tiểu hanh, Lữ trinh, cát." Hơi hanh thông; đi ở đậu mà giữ đạo chính thì tốt. Cảnh đó là cảnh bất đắc dĩ, nhiều lắm chỉ có thể hơi hanh thông được thôi. Nếu người đi ở đậu biết giữ đức trung, thuận như hào 5, yên lặng như Cấn, sáng suốt như Ly. Cái đạo ở đậu là mềm mỏng, đừng làm cao để người ta khỏi ghét; nhưng mặt khác, cũng phải yên lặng sáng suốt giữ tư cách, đạo chính của mình để người ta khỏi khinh. Giữ cho đạo được nghĩa lý trong hoàn cảnh đó thật là khó.

Sáu hào kể câu chuyện của người lữ. Hào 1 — tư cách nhỏ nhen, tản mản tức là tự chuốc lấy họa. Hào 2 — được chỗ trọ an lành, giữ được tiền bạc, có đầy tớ tín cẩn — đẹp. Hào 3 — quá cương, tự đốt chỗ trọ, mất đầy tớ, dù chính đáng cũng nguy. Hào 4 — tới đất khách, được chỗ ở tạm, có tiền và đồ hộ thân, nhưng trong lòng không vui. Hào 5 — như văn minh, nhún nhặn, được lòng người, bắn được con trĩ, được khen và phúc lộc. Hào 6 — chim cháy mất tổ, lữ hành trước cười sau khóc, vì láu táu đánh mất đức nhu thuận, xấu.

Quẻ Lữ là một trong những quẻ xót xa nhất của Kinh Dịch. Phan Bội Châu — người đã sống cảnh lữ thứ nhiều năm vì quốc gia — đã ghi cảm tưởng cuối quẻ: "Xử cảnh khốn nạn không gì bằng Lữ, thiệp thế rất khó khăn cũng không gì bằng Lữ." Tạp quái truyện nói: "Lữ là ít người thân yêu, là đường cùng khốn của người vậy." Thật vậy, sáu hào không một chữ "cát hanh" mạnh. Đỡ sinh gặp hồi đen rủi, gửi thân ở đất khách quê người, may khỏi tai họa là hạnh phúc đã lớn rồi. Nguyễn Hiến Lê viết: "Đọc lời của Cụ Phan, chúng tôi vô cùng cảm thán." Người ở vào thời Lữ, nên mang chặt lấy hai chữ "nhu, trung" làm bùa hộ thân — đó là lời khuyên rất sâu cho ai đang phải tha phương, sống ở nơi không phải nhà mình. Mềm để không bị ghét, trung để không bị khinh.