Đại Quá

Quẻ Đại Quá là quẻ thứ hai mươi tám — đến sau Di. Có nuôi rồi thì sau mới có việc lớn quá, phi thường — cho nên sau Di là Đại Quá. Đại quá có hai cách hiểu: phần dương trong quẻ tới bốn hào (phần âm chỉ có hai), mà dương là lớn, âm là nhỏ — vậy đại quá có nghĩa là phần dương nhiều quá; nghĩa nữa là đạo đức, công nghiệp lớn quá. Cả hai nghĩa đều dẫn đến cùng một cảnh tượng: chuyện không bình thường, lệch khỏi quy chuẩn.

Văn Vương dùng tượng cái cột để vẽ ra quẻ: "Đống nạo, lợi hữu du vãng, hanh." Cái cột yếu, khúc giữa lớn quá, ngọn và chân nhỏ quá, chống không nổi — phải cong đi. Hai hào âm hai đầu yếu, bốn hào dương ở giữa quá nhiều — đó là cảnh nguy. Nhưng Dịch không bảo "ngồi yên đừng làm gì"; Dịch nói "lợi hữu du vãng" — trên đi thì lợi, được hanh thông. Vì sao? Vì hai hào dương 2 và 5 đắc trung — cương mà vẫn trung; Tốn ở dưới có nghĩa thuận, Đoài ở trên có nghĩa hòa, vui. Hành động trong thời lệch chuẩn nếu vừa cương vừa giữ trung dung, vừa thuận vừa hòa, thì vẫn thông được.

Sáu hào dạy nghệ thuật ứng phó với cái lệch. Hào 1 — lót cây cỏ mao trắng, không có lỗi; Khổng tử khen sự cẩn thận đến độ ngạc nhiên. Hào 2 — cây dương khô đâm rễ mới, đàn ông già cưới được vợ trẻ; cương mà có chút nhu, không gì là không lợi. Hào 3 — cái cột cong xuống, xấu; quá cương thì gãy. Hào 4 — cột lớn vững, tốt; vừa cương vừa nhu mới đỡ nổi nhà; nhưng chớ quyến luyến quá với hào 1. Hào 5 — cây dương khô ra hoa, bà già có chồng trai tráng — không chê cũng không khen; ra hoa cuối mùa, sắp tiêu. Hào 6 — lội qua chỗ nước sâu, ngập đầu — xấu, nhưng không lỗi; bản chất yếu mà làm việc cứu đời, đáng phục.

Đại Quá dạy bài học cho người gánh việc lớn ngoài sức mình: không có quy luật nào tuyệt đối khi cảnh đã lệch. Đại tượng truyện đặt câu thật đẹp: "Quân tử dĩ độc lập bất cụ, độn thế vô muộn" — quân tử nhìn vào đó mà một mình đứng riêng cũng không sợ, trốn đời cũng không buồn. Đó là chân dung người làm việc giữa thời phi thường: có lúc phải đứng riêng giữa đám đông, có lúc phải lui vào im lặng. Cứng quá thì gãy như cột, mềm quá thì cong xuống — chỗ tinh tế là vừa cương vừa nhu, đủ độ để đỡ nổi cái nhà đang nghiêng.