Khảm

Quẻ Khảm là quẻ thứ hai mươi chín — đến sau Đại Quá. Lẽ trời không thể quá (cực đoan) mãi được; hễ quá thì sẽ sụp vào chỗ hiểm. Vậy sau Đại Quá tới Thuần Khảm. Khảm có nghĩa là sụp, là hiểm. Trên dưới đều là Khảm — hai lớp hiểm chồng nhau, cho nên gọi là Tập Khảm. Nhìn hình quẻ Khảm thấy một hào dương bị hãm giữa hai hào âm — như con người ở giữa, nguy hiểm bao vây trên dưới.

Văn Vương đặt câu rất sâu: "Hữu phu, duy tâm hanh, hành hữu thượng." Có đức tin, chỉ trong lòng là hanh thông, hành động thì được trọng mà có công. Tại sao chỉ trong lòng là hanh? Vì gặp thời hiểm bên ngoài, mọi đường ra đều bịt — chỉ còn một chỗ thông là tấm lòng chí thành. Người không tin gì, đến hiểm thì gãy. Người tin có đạo, đến hiểm thì giữ được mình. Đó là chỗ đặc biệt của Khảm — Dịch không hứa hết hiểm, chỉ hứa có cách qua hiểm.

Sáu hào của Khảm rất rõ ràng. Hào 1 — sụp vào hố sâu, xấu; mới vào đã hiểm. Hào 2 — chỗ hiểm lại có hiểm, chỉ mong làm việc nhỏ thôi; có tài trí nhưng vây bốn bề. Hào 3 — tới lui đều bị hãm, trước mặt là hiểm mà sau lưng cũng là hiểm, chớ động. Hào 4 — chỉ dâng một chén rượu, một quĩ thức ăn; không cần nhiều nghi thức, chí thành là đủ. Hào 5 — nước chưa đầy, nhưng tới lúc đầy rồi sẽ khỏi hiểm; trải qua già nửa thời Khảm. Hào 6 — đã trói bằng dây thừng, lại đặt vào bụi gai, ba năm không ra được — xấu nhất trong sáu hào, vì không có tài lại không biết hối.

Khảm là quẻ dạy về thử thách. Dịch không né tránh việc nhận: đời có những lúc khó qua. Nhưng Dịch chỉ cho cách qua: giữ một hào dương ở giữa, tức là lòng chí thành ở trong. Đại tượng truyện nói "Quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự" — quân tử nhìn vào đó mà giữ đức hạnh thường xuyên, tu tập việc giáo hóa không ngày nào quên. Đó là lời dặn cho người gặp khó: đừng để cảnh khó làm mất nết. Lúc bình an dễ tốt; lúc khốn khó còn giữ được nề nếp mới là kẻ có gốc. Nước chảy chỗ nào cũng tới, vì không bao giờ ứ lại — người chí thành cũng đến đâu cũng thông được, vì lòng không vướng vào hiểm.