Ly

Quẻ Ly là quẻ thứ ba mươi — đến sau Khảm, và là quẻ cuối của Kinh Thượng. Khảm là hãm, hãm thì phải có chỗ nương tựa — vì vậy sau Khảm tới Ly. Ly cùng nghĩa với chữ Lệ — phụ thuộc vào, dựa vào. Theo hình quẻ, một nét âm ở giữa dựa vào hai nét dương ở trên dưới. Ly còn nghĩa nữa là sáng: nét ở giữa đứt tức là rỗng, rỗng thì sáng — lửa sáng, mặt trời sáng. Cuối cùng Ly còn nghĩa rời ra, như chia ly. Một chữ ba nghĩa, tất cả đều cùng một thân: cái rỗng mới nhận được ánh sáng, ánh sáng nương vào vật khác mà tỏa, nương vào hết rồi thì tách ra. Đó là cảnh của lửa.

Kinh Dịch mở đầu bằng Càn, Khôn — trời, đất; tới giữa Kinh, cuối phần thượng là hai quẻ Khảm, Ly — nước, lửa. Càn Khôn là vũ trụ; Khảm Ly là công dụng. Trời đất sinh ra vạn vật, nhưng phải nhờ nước và lửa mới chuyển hóa được. Khảm ở chính bắc, Ly ở chính nam; Khảm ở giữa đêm, Ly ở giữa trưa. Đó là hai cực của một ngày, hai cực của một đời người — đêm hiểm và trưa sáng, hãm và bừng, lùi và tiến.

Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Lợi trinh, hanh. Súc tẫn ngưu, cát." Chính đáng thì lợi, hanh thông. Nuôi bò cái thì tốt. Dựa vào người thì phải sáng suốt, mà sáng suốt thôi chưa đủ — phải thuận theo người. Cho nên phải nuôi đức thuận như đức của con bò cái (loài này dễ bảo nhất). Đó là cái khôn của người dựa vào: không chỉ giỏi nhìn, mà còn giỏi nghe. Sáu hào kể câu chuyện của sáng. Hào 1 — dẫm bậy bạ, phải thận trọng. Hào 2 — sắc vàng phụ vào ở giữa, rất tốt; trung chính, văn minh. Hào 3 — mặt trời xế chiều, lúc gõ vò mà hát lúc lại than thân già nua, xấu; người không tự xử được tuổi mình. Hào 4 — thình lình chạy tới như muốn đốt người, chết, bị bỏ; nóng nảy bất chính. Hào 5 — nước mắt ròng ròng, nhưng biết buồn lo, tốt; ở ngôi tôn mà giữa cảnh ép. Hào 6 — vua dùng để ra quân chinh phạt, có công; giết đầu đảng, bắt sống đám đi theo, không lỗi.

Ly dạy người đời nay một điều rất hợp thời: sáng suốt thì hanh thông, nhưng sáng suốt phải nương vào chỗ chính đáng. Người nương vào người tốt thì sáng dần lên; người nương vào kẻ xấu thì sáng cũng hóa loạn. Và Ly cũng nhắc — cái sáng không tự đứng được. Lửa phải có củi, mặt trời phải có vòm trời, ánh sáng phải có chỗ nương. Đó là chỗ rất sâu của quẻ này: muốn sáng phải biết dựa, muốn dựa phải biết chọn. Đại tượng truyện nói "Đại nhân dĩ kế minh chiếu vu tứ phương" — bậc đại nhân nối tiếp đức sáng để chiếu khắp bốn phương. Đức sáng không phải của riêng ai; mỗi đời nối tiếp đời trước. Đó cũng là chỗ kết của Kinh Thượng — bằng hình ảnh ánh sáng truyền đi, không tắt.