Hàm

Quẻ Hàm là quẻ thứ ba mươi mốt — mở đầu Kinh Hạ. Kinh Thượng bắt đầu bằng Càn Khôn (trời đất, vũ trụ); Kinh Hạ bắt đầu bằng Hàm, Hằng (nhân sự). Hàm là trai gái cảm nhau — chuyện căn bản nhất của loài người, vì có trai gái cảm nhau mới thành vợ chồng, có vợ chồng mới có cha con, có cha con mới có vua tôi, trên dưới, lễ nghĩa. Kinh Dịch sắp xếp như thế là sắp xếp theo thứ tự sinh ra mọi thứ trên đời.

Đoài là thiếu nữ ở trên, Cấn là thiếu nam ở dưới — thiếu nam phải hạ mình xuống dưới thiếu nữ. Đó là quy tắc tinh tế của tình yêu thời xưa: hồi mới gặp nhau, người con trai phải biết cúi xuống. Văn Vương đặt câu rất gọn: "Hàm: Hanh, lợi trinh, thú nữ cát." Giao cảm thì hanh, giữ chính thì lợi, lấy con gái thì tốt. Chữ Hàm khác chữ Cảm ở chỗ Cảm có chữ Tâm là lòng — tức là có tư ý, tính toán; còn Hàm thì không có Tâm — là sự cảm tự nhiên, không vì cớ gì khác.

Sáu hào của Hàm vẽ ra cái thân thể từ chân lên đầu, theo từng bậc cảm. Hào 1 — cảm tới ngón chân, mới chớm. Hào 2 — cảm tới bắp chân, đã muốn động nhưng nên giữ. Hào 3 — cảm tới đùi, chỉ muốn theo người, đáng chê. Hào 4 — chính giữa lưng, ở chỗ tim — Khổng tử bàn rất kỹ: lăng xăng tính toán có qua có lại thì bạn của anh chỉ là những người anh nghĩ tới mà thôi; cảm chí thành thì cả thiên hạ sẽ đến. Hào 5 — cảm tới bắp thịt trên lưng, không cảm được vật nhưng cũng không tư tâm tư ý. Hào 6 — cảm bằng mép, má, lưỡi — tức cảm bằng miệng, không thành thực, đáng chê.

Quẻ Hàm dạy một điều rất khó trong tình yêu và mọi thứ tình cảm khác: muốn cảm được người, phải hư tâm — phải trống lòng. Như trên núi có chỗ trũng xuống mà nước đọng lại thành cái chằm, người muốn được người khác đến thì phải để trong lòng có chỗ trống. Có sẵn quá nhiều thứ trong lòng — định kiến, kỳ vọng, ghen tị, toan tính — thì không còn chỗ cho người khác đến. Tình yêu chân thật không phải là chinh phục được người ta; là làm cho mình đủ trống rỗng để người ta tự nguyện bước vào.