Tổn

Quẻ Tổn là quẻ thứ bốn mươi mốt — đến sau Giải. Khoan nói thì tất có điều sơ ý mà bị thiệt hại — cho nên sau Giải tới Tổn. Tổn là thiệt hại mà cũng có nghĩa là giảm đi. Hình quẻ rất gợi: nguyên là quẻ Thái (đất trên trời dưới — thái bình), bớt một hào dương ở nội Càn đưa lên hào cuối quẻ Khôn — thành ra Tổn. Đó là hình ảnh khoét đất ở dưới đắp lên trên cao thành núi: chằm càng sâu, núi càng cao, càng không vững phải đổ.

Văn Vương đặt câu khá dài: "Hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt chi dụng? Nhị quĩ khả dụng hưởng." Nếu chí thành thì rất tốt, không có lỗi, giữ vững được như vậy thì làm gì cũng có lợi. Nên dùng cách nào? Ví dụ dùng hai cái bình đồ cúng thôi để dâng lên cũng được. Đó là nguyên tắc rất sâu: giảm đi không nhất định tốt hay xấu — còn tùy có chí thành hay không. Trong việc cúng tế, cần lòng thành trước hết — đồ cúng đạm bạc mà tâm thành thì cảm được quỉ thần; đồ cúng xa hoa mà tâm cạn thì cũng vô ích.

Sáu hào dạy nguyên tắc của sự giảm đi. Hào 1 — bỏ việc mình tiến lên gấp giúp người, nhưng phải châm chước, đừng tự thiệt hại quá. Hào 2 — giữ đạo chính thì lợi; nếu bỏ đức cương trung để chiều bạn thì xấu — không tổn hại đức của mình cũng là ích cho bạn. Hào 3 — ba người đi thì bớt một người, một người đi thì được thêm bạn; hai người là một cặp đủ, thêm người thứ ba dễ sinh chuyện. Hào 4 — bớt cái tật âm nhu của mình cho mau hết, đáng mừng. Hào 5 — được mười bằng rùa, rất tốt — như trời giúp. Hào 6 — làm ích cho người mà chẳng tổn mình, không lỗi; được người qui phụ, đâu cũng là nhà mình.

Quẻ Tổn dạy đời nay một điều khá lạ trong văn hóa "luôn thêm vào": có những thứ phải biết bớt đi mới đẹp. Đại tượng truyện đặt câu rất hay: "Quân tử dĩ trừng phẫn trất dục" — quân tử nhìn vào đó mà giảm lòng giận và lòng dục đi. Bớt giận, bớt ham — đó là cái Tổn cao nhất. Người ta mất hay vì cố thêm; thêm tài sản, thêm danh tiếng, thêm mối quan hệ — đến mức đời mình đầy chật chứ không sâu. Tổn dạy ngược: bớt đi để có chỗ. Như khoét chằm để có nước; như giảm cây trong vườn để hoa nở đẹp. Cái khó là biết khi nào nên bớt, bớt cái gì, bớt bao nhiêu — Dịch trả lời: cứ giữ chí thành, lấy đạo trung làm thước, thì biết.