Ích

Quẻ Ích là quẻ thứ bốn mươi hai — đến sau Tổn. Tổn đến cùng rồi thì phải tăng lên — cho nên sau Tổn đến Ích. Ích là tăng lên, làm ích cho nhau. Hình quẻ trái với Tổn: ngoại Càn bớt một hào dương thành Tốn, nội Khôn được thêm một hào dương Càn vào thành Chấn. Vậy là bớt ở trên thêm (ích) cho dưới. Đó là một nguyên tắc rất sâu của Dịch: muốn ích, không phải là cứ lấy ở đâu cũng được — phải lấy của người cao đem cho người thấp.

Tượng quẻ rất đẹp: sấm (Chấn) với gió (Tốn) giúp ích cho nhau — gió mạnh thì tiếng sấm đi xa, sấm lớn thì gió mới dữ. Đó là cách thức của Ích: hai bên giúp nhau cho mạnh hơn, không phải một bên cho một bên nhận. Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Lợi hữu du vãng, lợi thiệp đại xuyên." Tiến lên thì lợi, qua sông lớn thì lợi. Đó là quẻ rất tốt cho người đang muốn làm việc lớn — nhưng kèm theo cảnh báo: tốt hay xấu còn tùy cách thức và thời (ích chi đạo, dữ thời gia hành). Dân đói không có gạo ăn mà cưỡng bách giáo dục; dân rét không có áo bận mà cấp cho xà bông — việc giúp ích đó chỉ có hại.

Sáu hào kể câu chuyện về ích. Hào 1 — lợi dụng sự giúp đỡ mà làm việc lớn; nhưng phải khéo tính toán, hoàn thiện mới không có lỗi. Hào 2 — thình lình có người giúp một con rùa lớn, rất tốt — nhưng phải giữ đức trung chính cho bền. Hào 3 — giúp ích bằng cách bắt chịu hoạn nạn (trừng phạt) thì không lỗi; nhờ vậy mà người ta mở mắt ra thành người tốt. Hào 4 — rán theo đạo trung mà thưa với bậc công thì bậc công sẽ theo; lợi dụng đạo trung làm chỗ tựa, việc lớn như dời đô cũng làm nổi. Hào 5 — có lòng chí thành làm ân đức, chẳng cần hỏi cũng rất tốt. Hào 6 — không ai làm ích cho mình mà có kẻ kích — vì không giữ được hằng tâm, xấu.

Quẻ Ích dạy đời nay một câu rất sâu của Khổng tử (được trích trong Hệ Từ truyện): làm cho thân mình được yên ổn rồi sau mới hành động; lòng mình được bình dị rồi sau mới thuyết phục người khác; làm cho giao tình được bền rồi sau mới yêu cầu mà khỏi bị dân từ chối. Đó là ba bước thật khó. Người vội đi yêu cầu khi chưa yên trong lòng — thì yêu cầu nào cũng có vẻ căng. Người vội nói khi chưa bình dị — thì nói gì cũng có vẻ thúc ép. Người vội đòi khi chưa bền giao tình — thì đòi gì cũng có vẻ ép buộc. Cốt lõi của Ích là biết khi nào nên nói, nên làm, nên đòi. Cứ vội thì cái ích thành cái hại.