Di

Quẻ Di là quẻ thứ hai mươi bảy — đến sau Đại Súc. Có chứa mới có nuôi, cho nên sau Đại Súc là Di. Di có hai nghĩa cùng đẹp: cái cằm, và sự nuôi nấng. Nhìn hình quẻ thấy như một cái miệng há ra — hai vạch liền ở trên và dưới như hai cái hàm, bốn vạch đứt ở giữa như miệng rỗng — gợi ngay đến chuyện ăn uống, nuôi sống. Nhưng Dịch không nói riêng về cái ăn xác thịt; Dịch nói về cách nuôi tinh thần và nuôi thân.

Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Trinh cát. Quan di, tự cầu khẩu thực." Hễ đúng chính đạo thì tốt. Xem cách nuôi người và cách tự nuôi mình thì biết tốt hay xấu. Đó là một thước đo rất sâu: muốn biết một người sống thế nào, hãy xem họ ăn gì, đọc gì, kết bạn với ai, và nuôi ai. Trời đất khéo nuôi vạn vật mà vạn vật sinh sôi nảy nở; thánh nhân dùng người hiền giúp mình nuôi dân chúng — đó là cái đạo nuôi lớn của trời đất, không phải chuyện riêng của bữa cơm.

Sáu hào của Di chia làm hai phần rất rõ. Ba hào dưới — đều xấu — đều có nghĩa "nhờ người nuôi xác thịt". Hào 1 — bỏ con rùa thiêng (phần tinh thần quý báu) của mình mà nhìn người khác, xệ mép xuống — xấu. Hào 2 — đảo lộn cách nuôi, cầu ăn ở chỗ không thuộc về mình, đáng bị khinh. Hào 3 — cách nuôi trái hẳn chính đạo, mười năm cũng không tốt được. Ba hào trên — đều tốt — đều có nghĩa "nuôi tinh thần, giúp đỡ dân chúng". Hào 4 — đảo lộn cách nuôi mà tốt, vì là người trên biết cầu người dưới nuôi mình để lập nên sự nghiệp lớn. Hào 5 — bền chí giữ đạo chính. Hào 6 — bậc thầy cho vị nguyên thủ, gánh trách nhiệm lớn, phải thường lo lắng thì được tốt.

Quẻ Di dạy đời nay một bài rất gọn: cái nuôi thân nuôi đời mới đáng tốt. Người chỉ biết nuôi miệng thì rồi cũng chỉ là cái miệng; người biết nuôi tâm thì hóa thành cái tâm. Dịch không khinh chuyện ăn uống — Đại tượng truyện vẫn dặn "thận ngôn ngữ, tiết ẩm thực" — phải cẩn thận lời nói để nuôi đức, tiết độ ăn uống để nuôi thân. Lời nói và bữa ăn — hai cánh cửa hằng ngày của cái miệng — đều phải được giữ lễ. Họa từ miệng ra, bệnh từ miệng vào. Một câu cổ ngắn, mà nửa đời người mới hiểu hết.