Khiêm

Quẻ Khiêm là quẻ thứ mười lăm, đến sau Đại Hữu. Đại Hữu là thời rất thịnh — không nên để cho quá đầy, mà nên nhún nhường, nên Khiêm. Khôn (đất) ở trên, Cấn (núi) ở dưới — núi cao mà chịu nép dưới đất, đó là tượng nhún nhường. Khiêm không phải là yếu — Khiêm là núi cao mà tự chôn mình dưới đất, có lực mà không phô.

Văn Vương viết một câu rất gọn: "Khiêm, hanh, quân tử hữu chung" — khiêm thì hanh thông, người quân tử giữ được trọn vẹn tới cuối. Câu "hữu chung" mới đáng để ý. Nhiều người khiêm được lúc đầu mà không giữ được tới cuối; nhiều người chỉ khiêm khi yếu, đến lúc mạnh thì khoe. Người quân tử Khiêm là người giữ được đức ấy cả lúc cùng lẫn lúc thông. Thoán truyện diễn: trời thì cái gì đầy thì làm khuyết đi, cái gì thấp thì bù đắp — đó là đạo trời. Đất, quỷ thần cũng vậy. Còn đạo người thì ghét đầy, thích khiêm — đó là đạo người.

Sáu hào Khiêm là sáu lớp khiêm khác nhau. Hào 1 — nhún nhường nhún nhường, dùng đức ấy qua sông lớn thì tốt (khiêm cùng tận, vượt mọi hiểm). Hào 2 — tiếng tăm lừng lẫy về đức Khiêm, chính đáng thì tốt (đừng thành nịnh). Hào 3 — khó nhọc mà nhún nhường, quân tử hữu chung — đây là hào sáng nhất quẻ, làm chủ cả quẻ. Hào 4 — phát huy đức Khiêm, không gì không lợi. Hào 5 — chẳng giàu mà thâu phục được láng giềng, nhưng phải có chút uy. Hào 6 — tiếng Khiêm lừng lẫy, ra quân chỉ trị được trong ấp mình.

Câu của Khổng tử bàn về hào 3 đáng ghi nhớ: "Khó nhọc mà không khoe khoang, có công với đời mà chẳng nhận là ân đức — đức như vậy là cực dày." Phan Bội Châu thấy Khiêm là quẻ hào nào cũng tốt, không kém Đại Hữu bao nhiêu. Nhưng Khiêm trong Dịch khác Khiêm của Lão tử: Lão tử khiêm đến mức tuyệt không tranh hơn với ai, hơi cực đoan; còn Khiêm trong Dịch giữ đức trung — không thái quá, vẫn có lúc cần uy.