Độn

Quẻ Độn là quẻ thứ ba mươi ba — đến sau Hằng. Hễ ở lâu thì phải rút lui, lánh đi — hết ngày tới đêm, hết đông tới xuân, ngồi lâu phải đứng dậy, già rồi nên về hưu. Đó là một quy luật rất sâu của trời đất: không có cái gì đáng được mãi mãi. Văn Vương đặt câu thật ngắn: "Hanh, tiểu lợi trinh." Trốn lánh thì hanh thông; trong các việc nhỏ, giữ được điều chính thì có lợi.

Tượng quẻ rất gợi: Trên là trời, dưới là núi — ở chân núi thì thấy đỉnh núi là trời, nhưng càng lên càng thấy trời lùi lên cao nữa, tới đỉnh núi thấy trời mù mịt tít vời. Như trời trốn lánh núi. Đó là hình ảnh sâu lắng: cái gì mình tưởng đã gần, càng tới gần càng thấy nó xa. Hai hào âm ở dưới đẩy bốn hào dương lên trên — tiểu nhân mạnh lên, đuổi quân tử đi. Quân tử trong thời đó nên làm gì? Dịch trả lời: lui. Nhưng không phải vì sợ. Lui vì hợp thời.

Sáu hào dạy nghệ thuật của sự rút lui. Hào 1 — trốn sau cùng, như cái đuôi, nguy. Hào 2 — bị buộc bằng da bò vàng vào hào 5, không cởi được, đành ở lại. Hào 3 — bịn rịn tư tình mà không trốn mau được, nguy; chỉ nuôi tôi tớ thì tốt. Hào 4 — có hệ lụy với người mà trốn được; quân tử thì tốt, tiểu nhân thì không. Hào 5 — trốn theo điều chính, tốt. Hào 6 — trốn ung dung, đàng hoàng, không có gì là không lợi. Tới hào cuối là tột cùng của lui — lui mà không có chỗ vương vấn nào, được trọn vẹn.

Quẻ Độn dạy đời nay một bài hơi khó hiểu: lui không phải là thua. Trong thời đại tôn vinh sự cố gắng, đeo bám, không bỏ cuộc, Dịch nhắc lại một điều cổ xưa: có những lúc lui đi mới là tỉnh. Nghỉ hưu là một thứ lui; thôi mối quan hệ độc hại là một thứ lui; bỏ cuộc đua mà mình không thấy hợp là một thứ lui. Đại tượng truyện đặt câu rất hay: "Quân tử dĩ viễn tiểu nhân, bất ác nhi nghiêm" — quân tử xa lánh tiểu nhân, không dữ dằn mà vẫn nghiêm. Đó là cách lui có phẩm cách: không đối đầu, không thù hận, chỉ giữ khoảng cách. Cứ thế mà ung dung đi.