Bĩ

Quẻ Bĩ là quẻ thứ mười hai, đối nhau với Thái. Trời ở trên, đất ở dưới — nghe thì hợp lý, nhưng trong Dịch lại là tượng bế tắc. Vì sao? Vì trời ở trên thì cứ đi lên, đất ở dưới thì cứ đi xuống — hai bên không gặp nhau, không giao nhau, vạn vật không sinh được. Bĩ là cảnh mà mọi sự đều có vẻ "đúng vị trí" nhưng thực ra là không thông.

Văn Vương viết: "Bĩ chi phỉ nhân" — Bĩ không phải đạo người. Câu này rất nặng. Trong cảnh Bĩ, đạo quân tử tiêu mòn, đạo tiểu nhân lớn lên — không phải vì người dữ thắng người hiền, mà vì cấu trúc đã đảo: kẻ nhỏ lên cao, kẻ lớn lui xuống. Đại tượng truyện khuyên: gặp thời Bĩ thì quân tử nên thu cái đức của mình lại, đừng hành động, đừng màng chút lợi danh nào. Đó là lời khuyên rất Đông phương: thời chưa tới thì ẩn — đừng cố lội ngược dòng.

Sáu hào Bĩ vẽ ra một chu kỳ rút lui rồi trở lại. Hào 1 — tiểu nhân mới bước đầu, ác chưa hiện, còn cải hóa được. Hào 2 — tiểu nhân vâng thuận quân tử thì tốt; đại nhân giữ tư cách trong khốn cùng thì hanh. Hào 3 — kẻ chứa chất gian tà, xấu hổ. Hào 4 — có mệnh trời, thời vận tới, không lỗi. Hào 5 — làm cho hết bĩ, nhưng phải biết lo: "Có thể mất đấy, có thể mất đấy" — như vậy mới vững như buộc vào cụm dâu. Hào 6 — đánh đổ được bĩ, trước còn bĩ, sau thì mừng.

So sánh hào 3 quẻ Thái và hào 4 quẻ Bĩ rất ý nhị. Thái vừa nửa, Dịch đã khuyên giữ chính trong gian nan. Bĩ vừa quá nửa, Dịch đã khuyên thời đã tới — nên thực hiện chí của mình. Nghĩa là: ở thời thịnh phải lo suy, ở thời suy phải sẵn cơ hội. Luôn luôn nửa bước trước thời — đó là kỷ luật của người đọc Dịch.