Có một quẻ tôi đã gieo cho người bạn cùng khóa cấp ba của mình cách đây nửa năm rồi. Một buổi tối tháng tám oi nồng, tôi nhận được tin nhắn của Mai — một người bạn mà tôi đã quen từ thời còn ngồi học ở trường chuyên của tỉnh. Tin nhắn ngắn, chỉ có một câu: "Thầy ơi, em là Mai đây. Em muốn thầy gieo cho em một quẻ về hôn nhân được không?"
Tôi gieo quẻ ấy đêm hôm đó. Đến hôm nay, mỗi lần lật lại trang notes ghi cách cục của quẻ, lòng tôi vẫn còn một cảm giác bất an khó tả. Không phải vì quẻ xấu. Mà vì quẻ ấy cho thấy một dạng tồn tại của hôn nhân mà tôi tin có rất nhiều phụ nữ Việt Nam đang sống trong đó — vừa biết vừa không biết, vừa ở vừa không thực sự ở.
Mai là bạn cùng khóa với tôi thời học cấp ba ở trường chuyên của tỉnh. Hồi đó Mai là một cô bé nổi tiếng trong khối — học giỏi đều các môn, là lớp phó học tập, hay đại diện trường đi thi hùng biện cấp tỉnh. Tôi quen Mai vì hai đứa cùng tham gia đội báo của trường. Mai viết những bài tản văn ngắn về quê hương ở góc "Thời gian" mỗi số báo tháng — tôi vẫn nhớ một bài cô viết về cây gạo già đầu làng nở hoa đỏ rực vào tháng ba, đọc thấy còn buồn cả người.
Sau khi tốt nghiệp cấp ba, tôi thi vào Đại học Ngoại Thương, Mai vào Đại học Ngân Hàng. Hai đứa giữ liên lạc lỏng lẻo qua hai mươi năm — chủ yếu qua mấy đám giỗ ở quê và những lần Mai về quê có ghé tôi uống một cốc trà.
Mai năm nay 45 tuổi, sống ở Hà Nội. Làm nhân viên hành chính cho một công ty xây dựng nhỏ — lương đủ sống, không dư dả. Chồng cô — Việt — lớn hơn cô năm tuổi, làm chủ một xưởng cơ khí nhỏ ở ngoại thành. Họ cưới năm cô 23, nay đã 22 năm. Hai con gái — đứa lớn 18 vừa thi xong đại học, đứa nhỏ 14 đang lớp 9.
Vì là chỗ quen biết từ thời nhỏ, tôi biết tương đối rõ chuyện gia đình Mai từ ngày cô lấy chồng. Việt không phải mẫu đàn ông phong độ. Anh chất phác, lo làm ăn, ít nói. Mười năm đầu hôn nhân của Mai gần như không có gì bất ổn ngoài chuyện đời sống vợ chồng — cả hai bận, ít nói, sống bên nhau như hai cái máy cùng vận hành một gia đình.
Ba năm trước, Mai phát hiện chồng có quan hệ ngoài hôn nhân. Phát hiện không nhẹ — có chứng cứ rõ ràng, có những lần Mai cầm điện thoại chồng đọc đến bốn giờ sáng mới đặt xuống được. Có một cuộc cãi vã rất lớn vào một đêm tháng tư. Mai gói đồ định bỏ đi. Cô ngồi ở phòng khách, hai tay đặt lên bàn, nhìn vào một điểm nào đó trên tường suốt hai tiếng đồng hồ. Rồi cô không đi.
Lý do để cô không đi không phải vì cô tha thứ. Cô tự liệt kê cho mình bốn câu hỏi.
Câu thứ nhất: "Nếu ly hôn, mỗi người dắt một đứa con, liệu có thực sự sống tốt hơn không?" Cô không trả lời được câu đó là có.
Câu thứ hai: "Người đàn ông này có còn lo gia đình không?" Cô nhìn thực tế. Anh vẫn đưa tiền đầy đủ. Vẫn lo cho hai con đi học. Vẫn không bỏ những bữa cơm Chủ nhật ở nhà mẹ chồng. Quan hệ ngoài hôn nhân của anh, cô tự nhận định, "chỉ là chuyện thể xác, không phải tình cảm thực sự." Cô tin vậy. Hoặc cô chọn tin vậy.
Câu thứ ba: "Một người đàn ông cả đời chỉ yêu một phụ nữ — có thật không?" Cô tự trả lời mình: không.
Câu cuối: "Tôi 45 rồi. Ly hôn xong còn gặp được ai?" Cô đo lường thị trường hôn nhân của phụ nữ 45 tuổi ở Hà Nội, và cô thấy mình đứng ở một chỗ không có nhiều lựa chọn.
Cô chốt: "Chúng tôi không còn yêu nhau sâu sắc, nhưng vẫn cần nhau."
Ba năm trôi qua từ đêm đó. Mai không hỏi lại chồng về chuyện cũ. Chồng cũng không nhắc. Quan hệ ngoài hôn nhân của anh, theo cô đoán, đã chấm dứt cách đây khoảng một năm — anh về nhà sớm hơn, đi du lịch với gia đình nhiều hơn. Nhưng giữa hai người vẫn có một khoảng cách câm lặng. Buổi tối họ ngồi ăn cơm với hai con, nói chuyện về điểm số, về cuộc họp phụ huynh, về cây cảnh ngoài ban công. Không ai nhắc gì về ba năm trước.
Một đêm tháng tám năm ngoái, Mai nhắn tin cho tôi lúc 19h45. Tin nhắn dài hơn câu mở đầu cô gửi:
"Thầy ơi, em muốn thầy gieo cho em một quẻ. Em không xin lời khuyên — em đã quyết định ở lại rồi. Em chỉ muốn biết: cái lựa chọn ở lại của em, có phải đang chấp nhận một cuộc hôn nhân giả không? Hay nó vẫn còn là một cái gì đó thật?"
Tôi nhắn Mai giữ máy. Để gieo cho cô một quẻ.
Lên quẻ Hoả Địa Tấn, động hào một, biến thành quẻ Hoả Lôi Phệ Hạp. Tấn nghĩa là tiến — lửa mọc trên đất, mặt trời vươn lên. Quẻ này nghe qua tên là quẻ tốt. Nhưng có một điều quan trọng: Tấn là quẻ Du Hồn — hồn lang thang. Trong Dịch học, Du Hồn là tượng của một thứ đang lơ lửng — chưa rời hẳn, chưa thuộc về hẳn. Quẻ Du Hồn ăn đúng vào câu hỏi của Mai.
| Lục Thú | Phục | Bản Quái | Biến Quái |
|---|---|---|---|
| Chu Tước | — | Kỷ Tỵ Hoả Quan Quỷ | — |
| Thanh Long | — | Kỷ Mùi Thổ Phụ Mẫu | — |
| Huyền Vũ | — | Kỷ Dậu Kim Huynh Đệ Thế | — |
| Bạch Hổ | — | Ất Mão Mộc Thê Tài | Canh Thìn Thổ Phụ Mẫu |
| Đằng Xà | — | Ất Tỵ Hoả Quan Quỷ | Canh Dần Mộc Thê Tài |
| Câu Trần | Tử Tôn Tý Thuỷ | Ất Mùi Thổ Phụ Mẫu Ứng | Canh Tý Thuỷ Tử Tôn |
Thế hào của Mai mang một lục thú đáng để ý — Huyền Vũ lâm Thế. Huyền Vũ là khí của sự ẩn giấu, của một nỗi niềm không muốn nói thành lời. Bên ngoài Mai vẫn ổn, vẫn đi làm, vẫn nấu cơm, vẫn họp phụ huynh — nhưng cái ổn ấy là cái ổn của một người đã học cách giữ vẻ ngoài, trong khi bên trong giữ rất nhiều thứ không kể được với ai.
Ứng hào của Mai — đại diện cho người chồng — đang động và Hóa Không. Trong Lục Hào, Ứng động Hóa Không có một nghĩa rất rõ: cái việc bên kia đã chuyển động, nhưng cuối cùng đi đến chỗ rỗng. Quan hệ ngoài hôn nhân mà Mai từng phát hiện ba năm trước, theo quẻ là đã thực sự kết thúc rồi. Bóng dáng người ấy đã không còn đứng giữa hai người nữa.
Thê Tài của Mai trong quẻ — biểu tượng cho tình cảm vợ chồng — đang Tử tại Nguyệt. Thê Tài Tử nghĩa là cái tình nghĩa sâu sắc trong cuộc hôn nhân này đã kiệt từ lâu rồi. Đây không phải lỗi của một người. Đây là kết quả của hai mươi hai năm hai người sống bên nhau như hai cái máy cùng vận hành một gia đình mà không còn nhìn thẳng vào mặt nhau.
Quẻ biến của Mai là Hoả Lôi Phệ Hạp. Cổ nhân chú: "Sấm chớp cùng dậy, dùng hình pháp để trừ cản trở. Thời phải quyết đoán trừ vật ngại, nhưng dùng hình phải sáng minh."
Tôi nhắn lại với Mai.
"Mai ạ, quẻ vừa rồi cho thấy điều này: cuộc hôn nhân của em hiện đang ở trạng thái Du Hồn — không tan, không hợp, đang lơ lửng. Nhưng em phải hiểu một điều — quẻ Du Hồn không phải định mệnh. Nó là kết quả của ba năm em và anh Việt cùng LẢNG TRÁNH cuộc hôn nhân này. Cả hai cùng giả vờ không biết. Cả hai đều quá đau để nhìn thẳng vào mặt nhau.
Câu chuyện em từng phát hiện ba năm trước, theo quẻ là đã thực sự kết thúc — Ứng động Hóa Không đã nói rõ. Nhưng Thê Tài của em đang Tử tại Nguyệt. Tình nghĩa sâu sắc trong cuộc hôn nhân này đã kiệt từ lâu — không phải vì người kia ngoại tình, mà vì hai mươi hai năm hai người sống bên nhau như hai cái máy cùng vận hành một gia đình mà không nhìn thẳng vào mặt nhau.
Quẻ biến của em là Hoả Lôi Phệ Hạp. Cổ nhân chú: 'Dùng hình pháp để trừ cản trở. Thời phải quyết đoán trừ vật ngại.' Cản trở ở đây không phải người thứ ba — anh ấy đã đi rồi. Cản trở là chính cái IM LẶNG ba năm vừa rồi giữa em và anh Việt.
Em hỏi cuộc hôn nhân này còn thật hay đã giả. Anh nói thẳng với em — quẻ không trả lời được câu ấy. Cuộc hôn nhân này còn thật hay đã giả phụ thuộc vào một điều mà chỉ em và chồng em mới làm được: hai người có dám ngồi xuống nói chuyện thẳng, một lần, về ba năm vừa rồi hay không. Em có dám hỏi anh ấy một câu thật, và anh ấy có dám trả lời em thật, hay không.
Anh không nói em phải làm gì. Em đã quyết định ở lại — và anh tôn trọng. Anh chỉ muốn em nhớ một điều: 'ở lại' và 'còn ở thật sự' là hai chuyện khác nhau. Ba năm vừa rồi em đã ở lại nhưng không ở thật sự. Cuộc hôn nhân Du Hồn của em sẽ tiếp tục lơ lửng cho đến ngày một trong hai người dám nói ra. Quẻ Phệ Hạp dạy: muốn trừ vật ngại, phải có một tiếng sấm. Tiếng sấm ấy có thể là một câu hỏi rất đơn giản giữa hai vợ chồng — nhưng nó phải được nói ra. Bằng giọng nói thật, không phải bằng cái im lặng quen thuộc."
"Ở lại" và "còn ở thật sự" là hai chuyện khác nhau.
Có bao nhiêu người phụ nữ Việt Nam ngoài kia đang ngồi cùng chồng trong một bữa tối, nói chuyện về điểm số con, về cuộc họp phụ huynh, về cây cảnh ngoài ban công — mà trong lòng còn một câu hỏi từ vài năm trước chưa bao giờ được trả lời?
Bạn ạ, hôn nhân trung niên ở Việt Nam đầu thập niên 20 đang dần lộ ra một dạng tồn tại rất phức tạp mà ít người dám gọi tên. Đó là dạng hôn nhân vừa biết vừa không biết — một bên đã từng phản bội, bên kia đã từng phát hiện, cả hai đã từng cãi vã, nhưng cả hai chọn ở lại vì những lý do rất thực tế: con cái, tuổi tác, thị trường tái hôn không có nhiều lựa chọn, kinh tế chung, mạng lưới xã hội.
Loại hôn nhân ấy không phải bi kịch lớn. Cũng không phải hạnh phúc. Nó là một dạng thỏa thuận ngầm — vừa giữ cấu trúc bên ngoài, vừa cho phép mỗi người một khoảng câm lặng riêng. Vấn đề là cái khoảng câm lặng ấy, theo thời gian, biến thành một bức tường vô hình. Hai người vẫn ngủ cùng giường, vẫn ăn cùng mâm, vẫn họp phụ huynh cùng — nhưng đã thôi nhìn thẳng vào mặt nhau từ rất lâu rồi.
Quẻ Tấn dạy: "Chính đạo mà tiến sẽ được công." Nhưng Tấn cũng là Du Hồn. Có những cuộc hôn nhân, đến giữa đường mới hiểu — tiến không phải lúc nào cũng là tiến tới một điều gì rõ ràng. Đôi khi tiến chỉ là dám nói ra một câu hỏi mà cả hai vợ chồng đã giữ trong lòng nhau suốt nhiều năm.
Đó là tất cả những gì tôi nhắn cho Mai vào đêm tháng tám năm ngoái. Nửa giờ sau, cô nhắn lại một tin nhắn duy nhất:
"Thầy ơi, em cảm ơn thầy. Em hiểu rồi. Em vẫn ở lại — nhưng em sẽ không lảng tránh thêm. Tuần này em sẽ ngồi nói chuyện với anh Việt. Ba năm vừa rồi em và anh ấy đều giả vờ không biết. Phải có ai đó nói ra trước. Em chọn là người đó."
Phải có ai đó nói ra trước. Em chọn là người đó.
Đó là câu nhắn cuối của Mai về quẻ ấy. Sau đó tôi không hỏi thêm.
Nửa năm sau, story Instagram của Mai vẫn là ảnh hai con đi học, ảnh bữa cơm Chủ nhật, ảnh cây hoa giấy nở trắng trên ban công. Nhưng cách đây ba tháng, cô đăng thêm một tấm ảnh khác — bữa cơm tối có hai vợ chồng và hai con. Mai ngồi đối diện chồng, hai người đang nhìn nhau và cười. Trong tấm ảnh ấy có một chi tiết mà chỉ những ai biết câu chuyện trước đó mới nhận ra: lần đầu tiên trong nhiều năm, không ai trong bữa cơm cầm điện thoại.
Lần đầu tiên sau nhiều năm, tôi thấy Mai cười không phải vì máy ảnh — mà vì cô đang thực sự ở đó, nhìn thẳng vào người ngồi đối diện.