Có một đứa trẻ ở vùng núi Tứ Xuyên hay ngẩng đầu nhìn lên trời. Cô bé thấy máy bay vạch một vệt trắng mỏng rồi mất hút sau đỉnh núi. Cô tự hỏi máy bay từ đâu tới, lại đi về đâu, ngoài núi kia là một thế giới như thế nào.
Mẹ cô không biết. Mẹ chưa từng đi xa khỏi dãy núi quê nhà. Nhưng mẹ trả lời cô một câu rất nhẹ.
"Con học cho giỏi, sau này con cũng được ngồi máy bay đi xa. Ra ngoài núi xem."
Câu nói đó đeo theo cô bé suốt thời học sinh. Đêm đông trên núi giá buốt. Cô đốt một lò than nhỏ trong góc nhà, ngồi viết chữ làm bài tới khuya. Lên núi chăn trâu, cô cõng theo cuốn sách, đọc bài cho con trâu vàng đang bứt cỏ nghe. Trâu chẳng để ý, chỉ chăm chăm gặm.
Trường tiểu học làng nằm trên một mảnh đất đắp, tường đất, nền đất, mùa đông lạnh thấu xương. Thầy giáo bảo các em mang củi tới, đốt một đống lửa giữa lớp, ngồi vây quanh mà học. Năm cuối tiểu học, cả lớp năm chục đứa, chỉ bốn em đỗ vào trường cấp hai ngoài phố. Tốt nghiệp cấp hai, chỉ còn mỗi cô bé tiếp tục đi học.
Cha cô bị tật ở chân từ trẻ. Mọi việc nặng dồn lên vai mẹ. Việc nuôi con đi học, việc đồng áng, việc gùi gánh, việc nấu cơm. Tất cả mẹ gánh.
Một ngày con trâu nước lớn nhất nhà rơi xuống vực sâu. Trâu là vốn liếng quan trọng nhất của một gia đình nông dân vùng núi. Mẹ ngồi bên cạnh ôm con trâu chết mà khóc. Đó là một trong những lần hiếm hoi cô bé thấy mẹ khóc. Hình ảnh ấy đến giờ cô vẫn nhớ nguyên.
Không có trâu, làm ruộng càng cực. Vài tháng sau, mẹ dành dụm mua được một con trâu vàng nhỏ. Con trâu vàng theo cô bé lớn lên.
Cứ vài hôm, mẹ lại gùi nông sản trong nhà, măng khô, hạt dẻ, đậu phộng, xuống chợ huyện đổi thành tiền. Đường đi không bằng phẳng. Phải xuống núi qua một con suối, rồi lại leo một đèo khác, mất hai ba tiếng vai gánh nặng mới tới chợ. Số tiền đổi được dành dụm nuôi cô bé đi học tiếp.
Mẹ tiếc tiền. Mẹ không bao giờ ăn một bữa cơm ngoài chợ. Mẹ nhịn đói leo bộ về nhà. Trời tối mịt rồi mẹ về tới, vẫn nói "không đói".
Hồi đó cô bé không biết. Nhiều khi cô còn dỗi mẹ vì mẹ về muộn, vì mẹ không có thời gian chơi. Có lần mẹ giận, mẹ khóc. Cô bé cũng khóc theo. Bây giờ nghĩ lại, đứa trẻ ngày ấy thật quá nhỏ, quá ích kỷ.
Học xong, cô bé rời núi.
Cô ra Ninh Ba, một thành phố bên biển Đông Hải, định cư. Năm tháng phiêu bạt. Cô đi qua 20 tỉnh thành. Sau đó đi xa hơn nữa: Nhật, Mã Lai, châu Âu. Cô lên máy bay vô số lần. Mỗi lần ngồi bên cửa sổ, cô vẫn nhớ đứa bé năm xưa ngước nhìn vệt trắng trên trời.
Cô đã thực hiện được ước mơ thời nhỏ.
Mẹ ở quê chỉ ra Ninh Ba và Hàng Châu một lần duy nhất. Cô đưa mẹ đi xem hồ Tây, cái hồ trong phim Bạch Xà mà mẹ đã từng xem trên một chiếc tivi đen trắng nhiều năm trước. Mẹ vui lắm. Mẹ chụp ảnh dưới cây dương liễu. Khi về quê, mẹ mang niềm vui ấy kể với hàng xóm mãi không thôi. "Thấy chưa, năm xưa cho con đi học là không uổng."
Năm 2008, vùng núi quê cô có một trận động đất lớn. Trận Vấn Xuyên. Cô về quê vài ngày sau. Đêm đó còn có dư chấn nhỏ. Cô ngủ say không biết. Mẹ trong cơn hoảng vẫn chạy vào phòng cô, đứng che cho cô như che một đứa bé.
Trong mắt mẹ, đứa con đã đi nửa thế giới vẫn là đứa bé chưa lớn.
Đêm đó mẹ không ngủ tiếp được nữa. Mẹ đi tìm hạt sơn óc chó, hạt dẻ, đậu phộng cất trong nhà, dậy sớm nấu cơm để cô sáng kịp đi sớm về Ninh Ba.
Trên chuyến tàu trở về, cô mơ thấy một cơn ác mộng. Cô chợt nhớ chưa kịp dúi vào tay mẹ ít tiền sinh hoạt phí. Cô hét lên đòi tàu quay đầu. Người soát vé đứng đó, đáp một câu rất tỉnh.
"Đường đời chỉ có chiều đi tới. Không đoàn tàu nào quay được đầu."
Cô tỉnh giấc, mặt ướt nhòe.
Đó là một giấc mơ cô không quên.
Ngày 4 tháng 4 năm 2026, mẹ cô ngồi trên ghế trong nhà, lặng lẽ ra đi.
Không có dấu hiệu báo trước. Mẹ vẫn nấu cơm sáng hôm đó. Vẫn nhặt rau ngoài sân. Buổi trưa mẹ ngồi xuống ghế tựa lưng. Rồi mẹ đi.
Tin báo về Ninh Ba vào chiều. Cô vội bắt chuyến tàu gần nhất. Suốt chuyến tàu cô cứ ngồi yên, nhìn qua cửa sổ. Đoạn đường năm xưa cô đi học rời quê. Đoạn đường năm xưa mẹ tiễn cô ở sân ga. Bây giờ chính cô đi ngược lại con đường ấy, lần cuối, để gặp mẹ.
Mấy ngày sau đó cô như một đứa bé. Cô khóc hết cơn này đến cơn khác.
Câu chuyện này tôi đọc được hôm tháng tư. Tác giả là một người con gái viết tự truyện về mẹ mình. Cô không có gì đặc biệt. Mẹ cô cũng không có gì đặc biệt. Một người mẹ vùng núi gùi nông sản qua hai dãy núi nhiều chục năm để con được đi học. Cô con gái rời núi, đi xa, đi tới những thành phố mẹ chưa từng tới. Mẹ chỉ kịp đi máy bay một lần. Đến khi mẹ đi rồi, cô mới hiểu hết những gì mình từng có.
Có một câu thành ngữ cổ rất hay được dùng trong những lúc như thế này. "Tử dục dưỡng nhi thân bất đãi." Khi con muốn báo hiếu thì cha mẹ đã không còn.
Câu đó hay. Nhưng câu khác trong chính bài viết của cô lại đắt hơn. Một câu của người soát vé trong cơn ác mộng cô mơ trên tàu.
Đường đời chỉ có chiều đi tới. Không đoàn tàu nào quay được đầu.
Người trưởng thành đôi khi mới hiểu được câu ấy. Khi đã không còn cơ hội. Khi đêm khuya một mình trong căn hộ thành phố, nghĩ về một bữa cơm mẹ giữ phần. Nghĩ về một bàn chân leo núi hai ba tiếng đồng hồ. Nghĩ về một câu mẹ gieo cho mình thuở nhỏ. Học cho giỏi, sau này con ngồi máy bay đi xa.
Cha mẹ chúng ta hầu hết là những người không có gì đặc biệt. Họ không sáng tạo, không phát minh, không nổi tiếng. Họ chỉ làm việc. Họ gánh. Họ đi. Họ giữ phần cơm. Họ không bao giờ kể công.
Đến khi họ đi rồi, mới có người ngồi viết được vài chữ về họ. Mới có một câu thành ngữ đọng lại trong lòng người trẻ.
Đoàn tàu không quay đầu.
Nếu hôm nay mẹ còn ở đó, nếu hôm nay cha còn ở đó, gọi điện đi. Về thăm đi. Mua một bát phở cho cha mẹ ăn đi. Đừng đợi đoàn tàu chạy thêm một quãng nữa.