Mấy hôm nay ra đường, cái nóng đã khác. Không còn ngọn gió nào mang theo chút mát; gió nào thổi tới cũng hầm hập một hơi như từ lò than hắt ra. Con dế ngoài đồng cũng bỏ chỗ trống, lặng lẽ nép vào góc tường, dưới mái hiên, tìm chỗ râm mà trú. Trên cao, cánh chim ưng không còn sà xuống mặt đất bỏng rát, mà lên tận tầng trời cao lộng gió để lượn.
Người xưa gọi quãng này là Tiểu Thử (小暑), cái nóng "nhỏ", mở màn cho đỉnh nóng thật sự là Đại Thử ít hôm sau. Năm nay Tiểu Thử rơi vào mùng bảy tháng Bảy. Và ba hình ảnh vừa kể chính là ba nhịp người xưa ghi lại cho tiết khí này: gió mang hơi nóng (温风至 ôn phong chí), dế nép dưới hiên (蟋蟀居宇 tất suất cư vũ), chim ưng lên tầng cao (鹰始鸷 ưng thủy chí).
Nhìn thì đây là lúc hơi nóng đang lên tới đỉnh của cả năm. Mà Bính Ngọ vốn đã là một năm Hỏa, nên cái nóng của trời như chồng thêm lên cái nóng của năm. Nhưng có một điều ít ai để ý: ngay giữa lúc gắt nhất ấy, cái đỉnh đã qua rồi. Từ sau Hạ Chí, ngày mỗi hôm một ngắn lại; và dưới cái oi bức kia, hơi mát đầu tiên của trời đất đã lặng lẽ sinh ra, đang lớn dần lên từng chút.
Người xưa đọc đúng cái đoạn ấy của trời, rồi đặt cho nó một quẻ. Quẻ Độn (遯).
Độn là trời ở trên, núi ở dưới. Núi cứ vươn lên cao mãi, mà trời thì vẫn lui xa lên trên, không tranh cái cao với núi. Trong quẻ, hai vạch âm vừa sinh ở dưới đáy đang từ từ đẩy lên, khiến các vạch dương phải lần lượt lui dần. Chữ "độn" nghĩa là lui, là rút, là biết ẩn mình đúng lúc.
Nhưng điều đắt nhất của quẻ Độn không nằm ở chữ "lui", mà ở chữ thời. Lời quẻ nói cái sự lui này là "dữ thời hành" (與時行), đi cùng với thời; rồi buông một câu như tán thán: "độn chi thời nghĩa đại hĩ tai" (遯之時義大矣哉), cái nghĩa về thời của quẻ Độn, lớn thay. Nghĩa là lui ở đây không phải trốn chạy vì hèn, vì sợ. Lui là vì đọc được cái thời đã xoay, dương tới cực mà âm đã lên, nên thu mình lại cho thuận. Đó mới là cái khôn.
Con dế kia là một kẻ biết thời. Nó không cố nằm lại giữa cánh đồng cháy nắng để chứng tỏ mình gan lì; nó lui vào góc mát. Con chim ưng cũng vậy, nó không gồng lượn sát mặt đất hầm hập, mà lên nơi cao lộng gió. Cả hai đều lui, mà không con nào thua cả.
Con người giữa quãng này thường làm điều ngược lại. Trời càng nóng, lòng người lại càng dễ nóng theo: nóng trong lời nói, nóng trong quyết định, cố ôm thêm một việc, cố đua thêm một hơi ngay giữa lúc đã mệt nhoài. Trong khi cái mà trời đang dạy suốt đoạn Tiểu Thử này lại là một chữ ngược hẳn: lui một bước, thu bớt lại, giữ sức. Cái lui đúng thời ấy, quẻ Độn gọi là "không dữ mà nghiêm" (不惡而嚴), không cần gay gắt đấu với ai, nhưng vẫn giữ được ranh giới của mình, như trời lui lên cao mà vẫn cứ là trời.
Nên quãng đầu tháng Bảy này, có mấy điều thuận nhịp mà làm được ngay. Khi luận quẻ cho những người đang phải cân một chuyện lớn, tôi để ý cái quyết phải trả giá đắt nhất thường được chốt đúng vào những quãng đầu nóng, người mệt như lúc này. Cho nên việc lớn thì khoan đã, để nguội ít hôm rồi hẵng chốt, vì cái quyết trong cơn nóng thường phải trả giá khi trời mát trở lại. Việc gì cố quá sức thì bớt ôm; giữ chắc cái đang có còn hơn bung thêm giữa lúc trời đang rút bớt dương. Và với chính thân mình, đây là lúc ngủ cho đủ, tránh giờ nắng đứng, ăn uống nhẹ đi, để dưỡng lại cái sức đang bị cái nóng bào mòn mỗi ngày. Thu về như thế không phải là dừng lại mãi. Chỉ là đi chậm một nhịp cho hợp thời, để khi trời chuyển sang thu, mình còn nguyên sức mà bước tiếp.
Trời chưa bao giờ nóng mãi. Ngay giữa lúc gắt nhất, nó đã âm thầm lui một bước để nuôi cái mát cho mùa sau. Người biết lui đúng lúc cũng vậy, họ chẳng mất gì cả, họ chỉ đang giữ sức cho một chặng đường còn dài ở phía trước.
Nếu quanh bạn có ai đang gồng quá, đang định làm căng thêm một việc ngay giữa lúc mệt nhoài này, gửi họ mấy dòng. Đôi khi cái khôn của một mùa hè không nằm ở chỗ gắng thêm cho bằng được, mà ở chỗ biết lui một bước, cho đúng thời.