Tôi đã có một buổi sáng đứng trước phế tích Angkor Wat, Campuchia. Năm hai nghìn mười bảy. Trời chưa nắng. Sương còn phủ trên những tháp đá phủ rêu.
Hướng dẫn viên kể: đây từng là kinh đô của đế quốc Khmer, từ thế kỷ thứ chín đến thế kỷ mười lăm. Dân số một triệu người — bằng Luân Đôn cùng thời, gấp đôi Paris. Có hệ thống thủy lợi tinh vi nhất Đông Nam Á. Có đại lộ đá rộng năm mươi mét. Có chợ, đền, cung điện trải dọc bốn mươi cây số vuông.
Năm một nghìn bốn trăm ba mươi mốt, quân Xiêm tràn sang. Vua chạy. Dân chạy. Trong vòng vài chục năm, kinh đô bị bỏ trống. Rừng tự phủ lên. Không phải bom đạn — chỉ là rừng. Cây cao lớn lên qua những bức tường. Rễ cây Si quấn lấy các tháp đá đứng. Cả một thành phố một triệu người bị thiên nhiên thu hồi.
Năm trăm năm sau, năm một nghìn tám trăm sáu mươi, một nhà khảo cổ Pháp tên Henri Mouhot mới "tìm lại" Angkor. Lúc ấy nó vẫn chỉ là đá phủ rêu, cây leo, khỉ và bò sát.
Tôi đứng đó nửa giờ. Không nghĩ gì cụ thể. Chỉ thấy thời gian quá lớn so với người.
Trường An — kinh đô của thế giới
Năm bảy trăm sau Công nguyên, kinh đô lớn nhất hành tinh không phải ở châu Âu. Không phải ở Trung Đông. Là Trường An — kinh đô đời Đường ở Trung Quốc. Dân số một triệu — gấp năm lần Bagdad cùng thời, gấp mười lần Roma đã suy tàn.
Trường An có một trăm lẻ tám phường chia ô bàn cờ. Có chợ Đông, chợ Tây. Có sứ giả của hai mươi nước đến học. Có các nhà thơ vĩ đại nhất Trung Quốc — Lý Bạch, Đỗ Phủ, Vương Duy, Bạch Cư Dị — đều đã đi dạo trên các đại lộ ấy. Trường An đẹp đến mức người Nhật học theo, xây kinh đô Kyoto cũng theo bố cục tương tự.
Năm bảy trăm năm mươi lăm, An Lộc Sơn nổi loạn. Trường An bị chiếm, bị đốt. Sau Đường có Tống, Tống dời đô đi nơi khác — Trường An mất vai trò kinh đô. Loạn Hoàng Sào năm tám trăm tám mươi tiếp tục phá. Đến đời Minh, tường Trường An được xây lại nhỏ hơn ba lần. Đến đời Thanh, nó chỉ là một tỉnh lỵ.
Bây giờ Trường An tên là Tây An. Có sân bay quốc tế, có Coca-Cola, có Starbucks. Lăng Tần Thủy Hoàng và đội quân đất nung của ông là điểm du lịch chính.
Đỗ Phủ đã viết khi nhìn Trường An tan: "国破山河在, 城春草木深" — "Quốc phá sơn hà tại, thành xuân thảo mộc thâm" — Nước phá rồi nhưng sông núi còn, thành mùa xuân cỏ cây mọc um tùm.
Câu thơ này một nghìn ba trăm năm trước. Cũng có thể viết về Hà Nội năm hai nghìn hai mươi sáu.
Pompeii — chôn trong tro
Năm bảy mươi chín sau Công nguyên, núi Vesuvius phun trào. Trong vòng mười tám giờ, thành phố Pompeii bị chôn dưới ba mét tro. Hai mươi nghìn người không kịp chạy.
Pompeii là một thành phố giàu của đế quốc La Mã. Có biệt thự, có nhà hát, có quảng trường, có chợ cá. Có những bức bích họa đẹp nhất La Mã. Có hệ thống nước nóng công cộng.
Tro phủ một nghìn bảy trăm năm. Đến năm một nghìn bảy trăm bốn mươi tám, nhà khảo cổ mới bắt đầu khai quật. Pompeii hiện ra y nguyên — bức tranh trên tường còn màu, bàn ăn còn nguyên đĩa, người chết còn nguyên tư thế đang chạy.
Người La Mã ở Pompeii không biết hôm đó là ngày cuối. Họ vẫn nướng bánh sáng hôm ấy. Vẫn mở chợ buổi trưa hôm ấy. Họ tưởng còn nhiều ngày nữa.
Họ đã sống đủ. Họ đã yêu, đã cãi nhau, đã làm việc, đã sinh con. Tất cả đều đã xảy ra. Chỉ là không ai biết câu chuyện sẽ dừng ở đây.
Trang Tử và tề vật
Hai nghìn ba trăm năm trước, Trang Tử viết một thiên gọi là Tề Vật Luận (齐物论). Tề là ngang bằng. Vật là vạn vật. Luận là bàn về. Tóm tắt một câu: mọi việc lớn nhỏ trong vũ trụ — đặt cùng một bậc thước, đều ngang nhau.
Trang Tử kể một câu chuyện. Có con ve sầu cười con bồ câu — vì bồ câu chỉ bay được tầm cây. Bồ câu cười con đại bàng — vì đại bàng bay cao nhưng không hót được. Đại bàng cười con chim cánh chín nghìn dặm — vì chim ấy chỉ bay được một mùa. Chim chín nghìn dặm cười cây gỗ sống một trăm năm — vì cây không di chuyển được. Cây cười rùa sống một nghìn năm. Rùa cười... đến đây Trang Tử dừng.
Ý ông là: mỗi loài có thước riêng. Ngắn dài lớn nhỏ chỉ là tương đối. Đại biến của một đời người — đối với một loài sống hai mươi năm thì đó là cả cuộc đời. Đối với một cây sống một nghìn năm thì đó là một mùa. Đối với một ngọn núi thì đó là một hạt cát.
Tôi không nói điều này để khuyên ai hãy thờ ơ. Đau là đau. Mất là mất. Cảm xúc thật.
Tôi chỉ muốn chỉ ra một góc nhìn — đôi khi cần thiết khi đứng giữa đại biến — rằng cái mà ta thấy lớn ở khung này, đặt vào khung khác có thể là nhỏ. Không phải để nhỏ hóa đau khổ. Là để có thêm chỗ để thở.
Hà Nội trong dòng dài
Hà Nội năm hai nghìn hai mươi sáu đang cải tạo. Đây là lần thứ mấy?
Năm một nghìn không trăm mười, vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra, đặt tên Thăng Long. Đó là một cuộc cải tạo lớn — chuyển một quốc gia từ một địa danh đến một địa danh khác.
Năm một nghìn hai trăm năm mươi bảy, quân Mông Cổ tràn sang. Thăng Long bị đốt. Năm một nghìn hai trăm tám mươi tư và một nghìn hai trăm tám mươi bảy, lần thứ hai và lần thứ ba.
Năm một nghìn bốn trăm linh bảy, quân Minh chiếm. Thăng Long lại bị phá. Sau khi Lê Lợi đuổi quân Minh, thành lại được xây.
Năm một nghìn tám trăm tám mươi tám, người Pháp đến. Quy hoạch lại toàn bộ trung tâm. Đập nhiều ngôi đền cũ. Xây phố Tây, phố Pháp, nhà thờ lớn, cầu Long Biên. Năm một nghìn tám trăm tám mươi tám là một cuộc đại cải tạo còn lớn hơn năm hai nghìn hai mươi sáu nhiều.
Năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, bom Mỹ rải Hà Nội suốt mười hai ngày. Khu Khâm Thiên bị phá hoàn toàn.
Đến năm hai nghìn hai mươi sáu, Hà Nội cải tạo lần này — đập khu tập thể, chỉnh trang phố cổ, di dời tám trăm sáu mươi nghìn người.
Đứng từ năm hai nghìn hai mươi sáu nhìn lại — đây là một biến lớn. Đứng từ một nghìn năm Thăng Long nhìn lại — đây là một nhịp trong rất nhiều nhịp. Hà Nội đã thay áo nhiều lần. Mỗi lần đều có người tưởng đó là hết. Mỗi lần Hà Nội vẫn tiếp tục.
Một nhịp trong bản nhạc dài
Tôi không nói điều này để bảo ai không cần buồn. Mỗi nhịp đều có người sống trong đó — và nỗi đau của người đang sống là thật.
Tôi chỉ muốn để lại một góc nhìn cho ai cần nó. Khi đêm khuya bạn không ngủ được vì lo Hà Nội, hãy nhớ Trường An đời Đường cũng đã từng có người mất ngủ vì lo Trường An. Khi bạn nhìn khu tập thể cũ sắp đập, hãy nhớ Angkor đã từng có triệu người sống và bây giờ chỉ còn rêu phủ. Khi bạn rưng rưng vì phố cổ thay đổi, hãy nhớ Pompeii đã từng có hai mươi nghìn người không kịp chạy.
Hà Nội may mắn hơn nhiều thành cổ trên thế giới — Hà Nội còn người. Còn ngôn ngữ. Còn ký ức. Cải tạo có thể đập tường, nhưng không đập được những thứ ấy.
Ngàn năm là một bản nhạc dài. Không ai sống đủ lâu để nghe hết. Nhưng nếu bạn biết mình đang ở một nhịp trong bản nhạc — không phải toàn bộ bản nhạc — bạn sẽ ngồi với nhịp ấy nhẹ nhàng hơn nhiều.
Trang Tử đã viết tề vật luận hai nghìn ba trăm năm trước. Hà Nội vẫn ở đây. Người Hà Nội vẫn ở đây. Cải tạo này rồi cũng qua. Một ngày nào đó người ta sẽ kể về năm hai nghìn hai mươi sáu như chúng ta đang kể về năm một nghìn tám trăm tám mươi tám.
Đó là cách lịch sử an ủi chúng ta — không bằng lời ngọt, mà bằng cách đặt chúng ta vào một dòng rất dài.