Khi ngoài kia bắt đầu khó, ai cũng lo phòng cái khó đến từ bên ngoài. Lo hụt việc, lo thiếu tiền, lo những cú va đập của thời cuộc dội vào mình.
Nhưng nếu nhìn kỹ những người thật sự gục xuống trong một quãng ngặt, sẽ thấy một điều đáng để ý: cái quật họ ngã thường không phải bản thân cái khó, mà là cách họ phản ứng với nó. Cụ thể hơn, là hai thứ bốc lên trong lòng, đúng vào lúc họ cần tỉnh nhất.
Kinh Dịch có một quẻ tên là Tổn (損), nghĩa là bớt đi. Nghe chữ "bớt", người ta hay nghĩ tới chuyện phải hy sinh, phải chịu mất. Nhưng quẻ Tổn lại được người xưa đặt đứng ngay cạnh quẻ Ích (益), nghĩa là được thêm. Hai quẻ liền nhau, để nói một điều: có những cái, bớt đi đúng chỗ, lại chính là đang được.
Và quẻ Tổn chỉ rất thẳng: trong tất cả những gì một người nên bớt lúc gian nan, có hai thứ đáng bớt hơn cả. Nguyên văn bốn chữ, "trừng phẫn, trất dục" (懲忿窒欲): dằn cơn giận lại, và chặn lòng tham đúng lúc.
Để ý mà xem, đây đúng là hai thứ bốc lên mạnh nhất, vào đúng cái lúc ta cần tỉnh nhất.
Lúc túng, lúc bị dồn, máu trong người nóng hơn thường ngày. Một câu của vợ, một tin nhắn của đối tác, một lời của sếp, ngày thường nghe qua là xong, lúc này lại đủ làm ta buột ra một câu, gõ đi một dòng, mà sau đó có muốn rút cũng không kịp. Cơn giận ấy, chỉ trong một khoảnh khắc, phá đi cái quan hệ mình gây dựng bao năm.
Cũng đúng lúc túng, một món hời hiện ra thường hấp dẫn gấp bội. Đang cần tiền, thấy chỗ nào hứa lãi nhanh, cơ hội nào nghe như đổi đời, lòng tham thúc mình lao vào nhanh hơn bao giờ hết. Đúng lúc cần chắc từng bước, người ta lại dễ liều cả nắm.
Trừng phẫn, trất dục, là biết đúng hai khoảnh khắc đó mà dừng tay lại một nhịp. Nuốt lại một câu đang chực trào. Bỏ qua một món hời đang gọi. Người ngoài nhìn tưởng bạn vừa nhịn thiệt, vừa để lỡ một dịp. Nhưng cái "thiệt" ấy, thật ra là cái được lớn nhất trong thời khó: bạn giữ được người, giữ được vốn liếng, và giữ được cái đầu tỉnh táo để còn đi tiếp.
Chu Hi, một bậc thầy Kinh Dịch đời Tống, nói gọn: người muốn tu sửa mình, thì hai thứ đáng dằn xuống trước hết chính là cơn giận và lòng ham. Bởi một cơn giận buông ra sai lúc, một lần tham lao vào sai chỗ, cái giá phải trả về sau thường đắt hơn xa cái mà ta tưởng mình vừa giành được.
Người xưa luận quẻ Dịch không phải để đoán trước mình sắp gặp chuyện gì, mà để nhắc mình: giữa cơn rối, đâu là chỗ nên dừng tay lại. Quẻ Tổn là một lời nhắc như thế. Cái đáng canh chừng nhất trong thời khó, không ở đâu xa, mà nằm ngay trong chính lòng mình.
Cho nên nếu quãng sắp tới có làm bạn căng, xin nhớ giùm tinh thần quẻ Tổn. Cái khôn của thời khó nhiều khi không nằm ở chỗ giành thêm được bao nhiêu, mà ở chỗ: bạn kịp dằn một cơn nóng đang trào, và bạn đủ tỉnh để nói "không" với một món hời đang gọi. Giữ được hai thứ đó trong tầm tay, phần còn lại của bạn tự khắc vững.
Người xưa gọi cái vòng ấy là "tổn đến cùng thì chuyển thành ích". Cái bạn chịu dằn lại hôm nay, rất hay quay lại thành cái giữ được bạn ngày mai.
P/s: Có những lúc lòng đang giận, hoặc đang bị một cơ hội thúc giục, mà tự mình khó phân được nên tiến hay nên lùi. Một quẻ Dịch ngồi cùng bạn lúc ấy không dập cơn nóng thay bạn, nhưng nó cho bạn một nhịp chậm lại, đủ để cái đầu kịp lên tiếng trước khi cơn giận hay lòng tham kịp ra tay.