Có một cảnh thế này, tôi nghe kể lại mà nhớ mãi.
Một người phụ nữ ngoài ba mươi, sốt cao, tự lái xe đến bệnh viện. Một mình. Lấy số. Ngồi đợi. Khám xong, y tá cắm cho chị một chai truyền dịch. Truyền được một lúc, chị muốn đi vệ sinh. Chị đứng dậy, một tay giơ cao chai dịch, tay còn lại run run, loay hoay mãi không tự cởi nổi cái áo khoác.
Chị đứng giữa hành lang bệnh viện một lúc lâu. Quanh chị, ai cũng có một người đi kèm — người thì có chồng, người thì có mẹ, người thì có con. Riêng chị thì không. Rồi chị khẽ quay sang một bà cụ lạ đứng gần, nhỏ giọng: "Bà ơi, bà giúp cháu một tay được không ạ?"
Cảnh đó không có gì là bi kịch. Không ai ngã xuống, không ai phá sản. Chỉ là một người trưởng thành cầm chai truyền dịch, một mình. Vậy mà nghe xong, nhiều người lặng đi.
Vì gần như ai cũng từng có một lần như thế.
Có lần bạn cảm nặng, nằm bẹp, mà không gọi cho ai. Bạn tự pha cháo. Tự uống thuốc. Tự xuống tạp hóa mua thêm gói chanh. Trên đường về thấy chóng mặt, bạn ngồi thụp xuống mép vỉa hè một lúc. Người đi qua tưởng bạn say. Bạn ngồi đó dăm phút rồi đứng dậy đi tiếp.
Có lần trong đúng một buổi chiều, bạn vừa bị sếp mắng, vừa nhận tin bố phải nhập viện, vừa nghe cô giáo gọi báo con bị ngã ở trường. Bạn không khóc. Bạn xử lý từng việc một. Họp cho xong. Gọi hỏi bác sĩ. Nhắn người nhà đón con. Tối về tắm, ăn, ngủ. Sáng hôm sau lại đi làm như chưa có chuyện gì.
Người ta hay nói một câu thế này: đến một tuổi nào đó, mọi tủi thân chỉ còn biết nuốt vào bụng.
Không phải vì không có người thân. Mà vì bố mẹ đã già — kể ra thì các cụ lo mất ngủ. Con còn nhỏ — kể ra thì chúng sợ. Vợ hoặc chồng đã đi cùng nhau bao năm, gánh của ai cũng đã nặng, chất thêm lên nhau làm gì. Bạn bè thì ai cũng có cái khổ riêng. Thế là nuốt vào bụng.
Bởi có bao nhiêu người đang trông vào cái lưng mình. Cái lưng ấy mà sụp xuống một cái là kéo theo cả nhà. Nên nó không được phép sụp. Nên người ta gánh. Một mình.
Hai nghìn năm trước, người xưa gọi đúng cái cảnh này bằng một quẻ: quẻ Khốn (困).
Khốn là cùng quẫn, là bị vây. Quẻ Khốn dựng từ đầm nước ở trên, nước ở dưới — nước rút hết xuống đáy, để lại cái đầm khô cạn. Đại Tượng viết: "泽无水, 困" — "trạch vô thủy, khốn" — đầm mà cạn nước thì là Khốn. Một cái đầm đáng lẽ đầy, giờ trơ đáy. Giống một người đáng lẽ còn sức, mà đã vắt đến giọt cuối.
Trong lời quẻ Khốn có một câu rất lạ: "有言不信" — "hữu ngôn bất tín" — có nói ra cũng chẳng ai tin, chẳng ai thấu. Người xưa nhìn thấu từ sớm: lúc khốn cùng nhất lại đúng là lúc nói ra khó được người ta hiểu nhất. Nên thôi, không nói. Nuốt vào. Câu "tủi thân chỉ còn biết nuốt vào bụng" của người thời nay, hóa ra cổ nhân đã gói gọn trong bốn chữ ấy.
Nhưng điều đáng nói nhất của quẻ Khốn nằm ở chữ đầu tiên. Lời quẻ mở ra bằng: "困, 亨" — "Khốn, hanh" — khốn, mà vẫn hanh thông. Đây là chỗ sâu của người xưa. Thân có thể bị vây, sức có thể cạn, nhưng cái chí bên trong không nhất thiết phải cạn theo. Đại Tượng khép lại bằng: "君子以致命遂志" — "quân tử dĩ trí mệnh toại chí" — người quân tử ở thời khốn thì dù có phải dốc cả thân mệnh ra, vẫn giữ trọn cái chí của mình.
Cho nên việc bạn tự cầm chai truyền dịch, tự xử lý ba việc dữ trong một buổi chiều mà không gục, không phải là dấu hiệu bạn cô đơn đáng thương. Đó là sức chịu. Là cái lưng đã quen gánh. Người xưa không hề coi thường người gánh một mình — trái lại, trí mệnh toại chí là một chữ đầy kính trọng. Gánh được một mình là một loại bản lĩnh.
Nhưng người xưa không để con người ở lại mãi trong quẻ Khốn.
Trong sáu mươi tư quẻ còn có một quẻ khác, gần như ngược lại với Khốn. Đó là quẻ Tỷ (比). Tỷ là thân gần, là nương tựa, là sát vào nhau. Quẻ Tỷ dựng từ nước nằm trên mặt đất — Đại Tượng viết: "地上有 水, 比" — "địa thượng hữu thủy, Tỷ" — nước ở trên đất thì là Tỷ. Nước thấm vào đất, đất thấm lấy nước, hai bên dính liền không tách rời. Đó là hình ảnh của những sinh mệnh tựa vào nhau mà sống. Lời quẻ chỉ một chữ: "比, 吉" — "Tỷ, cát" — biết nương tựa nhau thì lành.
Người xưa còn nói rõ vì sao con người phải đi tới quẻ này: "众必有所 比" — "chúng tất hữu sở tỷ" — đông người sống với nhau thì tất phải có chỗ thân gần để mà tựa. Con người sinh ra vốn không được thiết kế để Khốn một mình mãi.
Trong câu chuyện ốm đau một mình kia, có một câu nhỏ mà sáng: "người trong bụng chứa nhiều khổ, chỉ cần một mẩu ngọt là đủ đầy." Một tin nhắn của vợ hỏi "anh ăn cơm chưa" lúc sáu giờ tối. Một đứa con chạy ra ôm chân khi mình vừa mở cửa. Một cuộc gọi của bố hỏi "hôm nay con thế nào." Bấy nhiêu thôi. Đủ để một người trưởng thành đứng dậy đi tiếp.
Cái mẩu ngọt ấy, trong Kinh Dịch, chính là quẻ Tỷ. Một giọt nước nhỏ rót vào cái đầm đang cạn.
Cho nên nếu bạn là người quen gánh một mình, quẻ Dịch không bảo bạn ngừng gánh. Nó nói một điều khó hơn: hãy để cho mình được tựa.
Hãy cho phép mình yếu trước một người. Không cần trước cả nhà. Một người thôi cũng được. Nhận một mẩu ngọt — một bữa cơm ai đó nấu cho, một lần để người khác chở mình đi viện — không làm bạn kém cỏi đi. Nó chỉ làm cái đầm bớt cạn.
Và có một điều người gánh giỏi hay quên: khi bạn giấu hết mọi mệt mỏi đi, bạn cũng đang lặng lẽ tước mất của người thân cái cơ hội được thương bạn. Người ta thương nhau qua việc được đỡ đần nhau. Cứ ôm hết một mình, bạn đẩy những người yêu bạn ra ngoài rìa cuộc đời mình mà không hay.
Tỷ là quẻ hai chiều. Muốn có chỗ tựa, thì cũng phải để người khác được tựa vào mình — và để mình được tựa vào người.
Quanh bạn lúc này, rất có thể đang có một người cầm chai truyền dịch một mình. Một người vừa nuốt vào bụng cả một buổi chiều đầy chuyện, rồi vẫn nấu cơm, vẫn cười. Họ sẽ không nói ra đâu — hữu ngôn bất tín, nói cũng khó ai thấu, nên họ thôi.
Bạn không cần hỏi nhiều. Một tin nhắn "ăn cơm chưa", một câu "có gì cứ gọi mình" — với cái đầm đang cạn, một giọt nước cũng là một giọt nước.