Có một kiểu người, ở đâu cũng gặp. Trong cơ quan, họ là người ôm nốt phần việc người khác đùn ra. Trong họ hàng, họ là người chịu lùi một bước cho êm chuyện. Đi làm ăn, cả nể một chút, thế là phần thiệt hay về tay họ. Họ không hề tệ. Họ chỉ tử tế, và ngại va chạm.
Nhường một lần, hai lần, đó là rộng lượng. Nhưng nhường mãi thì có một chuyện rất lạ xảy ra: người xung quanh bắt đầu xem cái phần thiệt ấy là chỗ mặc định của họ. Không ai hỏi nữa, cứ thế đặt lên vai họ. Tới ngày họ mệt quá, muốn dừng lại, thì lại bị trách là "dạo này khó tính", "dạo này thay đổi". Cái tử tế bao năm không ai nhớ, chỉ một lần từ chối là thành có lỗi.
Và họ ngồi đó, ấm ức, mà không nói được thành lời.
Nhiều người tới cái ngưỡng chịu không nổi ấy thì bật sang thái cực ngược lại. Họ nghĩ, chắc tại mình hiền quá, từ nay phải rắn, phải dữ, ai đụng tới là ăn miếng trả miếng. Nhưng lạ thay, cách đó thường không cứu được họ. Làm ầm lên một trận thì mất lòng cả loạt, mang tiếng đổi tính, mà cái gốc bị lấn vẫn còn nguyên đó. Họ chỉ đổi từ người chịu thiệt sang người vừa chịu thiệt vừa mang tiếng dữ.
Kinh Dịch có một quẻ nói đúng vào chỗ này. Quẻ Đại Tráng.
Chữ "tráng" (壯) nghĩa là mạnh mẽ, cường thịnh. Tượng của quẻ là sấm vang ở trên trời, sấm nằm trên, trời nằm dưới, cái uy lớn vào bậc nhất trong đất trời. Vậy mà điều lạ nhất của quẻ này là: nói về cái mạnh, nhưng nó tuyệt nhiên không xui người ta ra oai. Lời quẻ chỉ có một ý làm cốt, "đại tráng lợi trinh" (大壯利貞), nghĩa là cái mạnh chỉ thành lợi khi nó đi cùng sự ngay chính. Người xưa gọi đó là "chính đại", vừa lớn, vừa thẳng.
Quẻ còn vẽ sẵn cái bẫy của người dùng sức sai chỗ, bằng một hình ảnh đọc xong nhớ mãi: "đê dương xúc phiên, luy kỳ giác" (羝羊觸藩，羸其角), con dê đực thấy hàng rào chắn ngang thì cắm đầu lấy sừng húc; húc hăng quá, sừng mắc kẹt luôn vào rào, tiến không được mà lùi cũng không xong. Người xưa nói thẳng: kẻ nông nổi hễ gặp chuyện là vung sức, người hiểu biết thì không làm vậy. Cái dữ bột phát của người hiền khi bị dồn, phần nhiều chính là con dê húc rào kia. Tưởng là mạnh, hóa ra tự làm mình kẹt cứng.
Vậy cái mạnh thật mà quẻ Đại Tráng nói tới là gì? Nó nằm gọn trong một câu: "quân tử phi lễ phất lý" (君子以非禮弗履), người quân tử, việc gì trái lẽ thì nhất quyết không bước theo. Cái mạnh không nằm ở giọng to hay ở nắm đấm. Nó nằm ở chỗ trong lòng mình có một lằn ranh dựng trên lẽ phải, và cái lằn ấy thì không ai xê dịch được. Như tiếng sấm trên trời kia, nó chẳng cần đánh vào ai. Nó ở đúng chỗ của nó, và cái uy tự khắc có.
Tôi để ý, những người hay mang nỗi ấm ức "mình tốt mà cứ chịu thiệt" tới hỏi, thật ra có thể xếp vào hai kiểu, mà nhìn kỹ là khác hẳn nhau.
Một kiểu, họ nhường vì rộng lượng thật. Họ biết cái gì nhường được thì nhường, cái gì phải giữ thì giữ, và họ chọn điều đó một cách tỉnh táo. Nhường xong lòng họ nhẹ, vì đó là họ cho đi, chứ không phải bị lấy mất.
Kiểu kia, họ nhường vì sợ. Sợ mất lòng, sợ bị chê ích kỷ, sợ một cuộc va chạm. Cái nhường này nhìn giống tử tế, nhưng gốc của nó là nỗi sợ, nên nhường xong trong lòng cứ gợn mãi không yên. Đây không phải tử tế. Đây là thiếu một cái bờ. Và người đời cảm được rất nhanh ai có bờ, ai không, rồi họ lấn, đúng vào người không có.
Có mấy dấu hiệu để một người tự soi mình đang ở phía nào. Khi phần khó, phần thiệt cứ mặc nhiên rơi về mình mà chẳng ai buồn hỏi lấy một câu. Khi mình nói một tiếng "không" thì thấy áy náy như vừa làm điều gì sai, còn người kia nghe "không" lại ngạc nhiên như thể mình vừa phá vỡ một luật ngầm nào đó. Và khi mỗi lần nhường xong, lòng không nhẹ đi mà nặng thêm. Ba cái ấy gộp lại, thường là mình đã bước từ rộng lượng sang bị lấn mà không hay.
Dựng lại một cái bờ không cần tới một trận cãi vã. Nó có thể chỉ là một lần, thật điềm tĩnh, mình giữ đúng một chữ "không" cho một việc trái lẽ, không lớn tiếng, không giận dữ, chỉ là không nhượng. Cái bờ dựng bằng lẽ phải thì hai điều cùng được giữ: mình không biến thành người ác, mà người kia cũng chẳng có cớ gì để bắt bẻ. Đó mới đúng là "phi lễ phất lý", cái mạnh thật của người tử tế.
Năm nay thời buổi mệt mỏi, ai cũng có phần khó riêng, và người tử tế lại càng dễ trở thành chỗ để người khác trút bớt phần nặng của họ. Giữ được lòng tốt đã khó. Giữ lòng tốt mà không để nó thành chỗ cho người ta giẫm lên, còn khó hơn.
Nếu quanh bạn có một người hiền lành cứ hay chịu phần thiệt, hay tự dặn mình "thôi, nhịn cho êm" rồi lặng lẽ ấm ức, gửi họ mấy dòng này. Không phải để xui họ đổi tính hóa gai góc. Mà để họ hiểu một điều: đặt một cái bờ cho mình không phải là hết tử tế. Tử tế mà có bờ, mới là thứ tử tế giữ được lâu.