Đọc để hiểu, hiểu để giữ được cha mẹ mình.
Mấy hôm nay, trên mạng nhiều người chia sẻ lại loạt phóng sự của VTV, "Cạm bẫy từ các hợp đồng kỳ nghỉ".
Những hợp đồng vài trăm triệu, có khi gần cả tỷ. Người đặt bút ký phần lớn là các cụ, bảy tám mươi tuổi. Họ được mời tới những buổi hội thảo sang trọng, được tặng quà, được rót vào tai toàn lời êm tai, rồi ký vào thứ mà mãi sau con cháu đọc lại mới tá hỏa.
Xem hết mấy tập phóng sự ấy, điều ở lại trong tôi lâu nhất không phải con số bị lừa. Mà là một câu hỏi cũ. Vì sao những người đã đi gần trọn một đời, từng trải đủ chuyện, lại ngã vào một cái bẫy mà lẽ ra nhìn là thấy?
Chúng ta quen giải thích vì sao người già bị lừa. Tại các cụ lẫn rồi. Tại các cụ nhẹ dạ. Tại các cụ không theo kịp thời nay.
Nhưng tôi nghĩ có một sự thật khác, khó nói hơn nhiều.
Người già dễ bị lừa, nhiều khi không phải vì thiếu khôn. Mà vì họ đang thiếu một thứ khác. Thiếu cái cảm giác mình vẫn còn quan trọng.
Hãy để ý cách kẻ bán hàng nói chuyện với một người đã có tuổi. Họ gọi ông bà là người có tầm nhìn, là nhà đầu tư, là người xứng đáng được hưởng. Họ nói chậm, họ gật gù, họ ghi chép từng lời cụ nói như thể đó là điều hệ trọng.
Rồi nhớ lại không khí trong nhiều ngôi nhà. Câu cửa miệng với người già nhiều khi chỉ gọn lỏn: bố mẹ thì biết gì, già rồi, để đấy con lo.
Một bên nâng người ta lên. Một bên, dù thương thật, lại vô tình ấn người ta xuống.
Một người mỗi ngày thấy mình bị gạt ra rìa thêm một chút, sẽ ngả về phía giọng nói nào?
Cả một đời, các cụ là người gánh vác. Là người quyết định mua mảnh đất nào, cho con học ở đâu, Tết này về quê hay ở lại. Họ quen làm chủ cuộc đời mình và cả cuộc đời người khác.
Rồi tuổi già tới. Con cái lớn, giỏi giang, lo cho cha mẹ đủ thứ. Nhà rộng hơn, gần bệnh viện hơn, tiện nghi hơn. Tính toán không thiếu một li.
Chỉ có một câu hỏi ít khi được hỏi giữa tất cả những lo toan ấy. Bố mẹ có muốn thế không.
Người ngoài kia thì hỏi. Kẻ bán hàng kia hỏi rất khéo. Nó không thật sự bán một gói nghỉ dưỡng. Nó bán lại cho ông bà đúng cái thứ vừa bị lấy mất ở nhà. Cảm giác mình còn được coi trọng, lời mình nói ra còn có người nghe.
Thứ con cái vô tình lấy đi, người lạ giả vờ trả lại. Và người ta sẵn lòng trả tiền cho kẻ giả vờ ấy.
Đến đây, hẳn có người bảo, nói thì hay, chứ cha mẹ tôi lẫn thật rồi, nghe gì nữa.
Tôi không phủ nhận. Tuổi tác đôi khi lấy đi thật nhiều phần minh mẫn. Với những trường hợp ấy, đứng ra giữ giùm cha mẹ các quyết định lớn là điều phải làm, không bàn cãi.
Nhưng hãy để ý những người bị lừa trong các phóng sự kia. Họ không lẫn. Họ ngồi nghe tư vấn, họ tính chuyện sinh lời, họ ký vì tin rằng mình đang đầu tư khôn ngoan. Đó là người còn muốn chứng tỏ mình sắc sảo, chứ không phải người đã không còn biết gì. Cái bẫy ấy không nhằm vào chỗ lú lẫn. Nó nhằm vào lòng tự tin và nhu cầu được coi trọng.
Cho nên gán cho cha mẹ hai chữ lẩm cẩm, nhiều khi là bắt sai bệnh. Mà bắt sai bệnh thì bốc sai thuốc. Càng bị con xem là lẫn, người ta lại càng thèm một nơi chịu nói rằng mình còn minh mẫn.
Người xưa bàn về chuyện trong nhà từ rất sớm.
Kinh Dịch có một quẻ tên là Gia Nhân, bàn riêng về đạo của một gia đình. Trong đó có một câu đáng để con cháu thời nay ngẫm: gia nhân hữu nghiêm quân yên, phụ mẫu chi vị dã (家人有嚴君焉，父母之謂也) — trong một mái nhà luôn có bậc chủ giữ kỷ cương, ấy chính là cha mẹ. Cha mẹ ở ngôi người chủ, không phải vì họ lúc nào cũng đúng, mà vì đó là chỗ đứng làm nên trật tự của một mái nhà. Con cái dù đã trưởng thành, dù giỏi giang đến đâu, cũng không nên giành mất cái ngôi ấy của cha mẹ mình.
Lo cho cha mẹ là phải đạo. Nhưng lo mà giành luôn cả quyền quyết định của họ, thì vô tình đẩy họ xuống thành người chịu sắp đặt trong chính ngôi nhà mình. Mà một người không còn được quyết gì ở nhà, dễ đi tìm một nơi khác để được thấy mình còn quyết được.
Cũng trong Kinh Dịch, quẻ Cổ bàn về việc gánh vác, chỉnh sửa những chuyện đã rối trong một nhà. Có một hào dặn rất tinh về cách người con đụng tay vào việc của cha mẹ: cán mẫu chi cổ, bất khả trinh (幹母之蠱，不可貞) — khi phải ra tay lo liệu việc cho mẹ cha, thì không được cứng. Người xưa giải rằng con phải khuất mình, hạ giọng, nhu thuận mà gánh; ép quá, cứng quá, là làm tổn thương tình thân.
Lo, nhưng phải mềm. Cái khó của đạo làm con, gói lại chỉ trong mấy chữ ấy.
Khổng Tử cũng từng nói một câu, nghe qua thì nặng. Học trò hỏi thế nào là hiếu. Ngài đáp, thời nay người ta cứ tưởng nuôi được cha mẹ là đã tròn chữ hiếu. Nhưng đến con chó con ngựa người ta cũng nuôi được. Nuôi mà trong lòng không có chữ kính, thì lấy gì phân biệt (不敬，何以別乎).
Chữ kính ấy, hóa ra mới là chỗ phân biệt. Kính không phải là khoanh tay dạ vâng cho qua. Kính là vẫn coi cha mẹ là người có quyền quyết định đời mình, kể cả khi mình tin chắc rằng họ đang sai.
Cho nên, nếu trong nhà có cha mẹ đang ở vào cái tuổi dễ bị mấy lời đường mật ngoài kia dẫn đi, có lẽ việc đầu tiên cần làm không phải là cấm.
Câu "đừng mua, bị lừa đấy" thường chỉ đẩy ông bà ra xa thêm. Vì nó lặp lại đúng cái giọng đã làm họ thấy mình thừa.
Thử đổi một câu khác. Bố thấy cái này hay ở chỗ nào, kể con nghe với. Rồi ngồi xuống, nghe thật, hỏi thật. Lắng nghe không phải là gật theo mọi điều. Nghe để hiểu, để được tin; có được lòng tin rồi, lời can mới lọt vào. Khi một người được lắng nghe ngay trong nhà mình, họ không còn phải đi tìm một người lạ để được công nhận nữa.
Tôi không dám nói mình hiểu hết lòng người đã đi gần trọn một đời. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh. Nhưng là Dịch sư, nghe nhiều người trải lòng về cha mẹ mình, tôi nhận ra cái bẫy ngọt ngào nhất với tuổi già chưa bao giờ là món lợi. Nó là một người chịu nói với họ rằng, ông, bà, vẫn còn quan trọng.
Nếu bạn đang ở xa cha mẹ, hay đã lâu chưa ngồi nghe ông bà kể hết một câu chuyện, có lẽ tối nay là một dịp. Gửi mấy dòng này cho anh chị em trong nhà cũng được. Đôi khi, giữ cha mẹ khỏi một cái bẫy ngoài kia lại bắt đầu từ một cuộc gọi rất gần.
Tiền mất, còn có ngày làm lại. Một người cha thấy mình bị chính con coi thường, cái đó khó lấy lại lắm.