Tôi biết một người, mười mấy năm nay vẫn nói cùng một câu mỗi khi ai hỏi: "Đợi thêm chút nữa."
Anh làm một công việc ổn định mà nhạt. Trong lòng vẫn nuôi một dự định khác, một thứ anh thật sự muốn làm. Nhưng năm nào cũng có một lý do để hoãn. Năm thì đợi tích thêm chút vốn cho chắc. Năm thì đợi con cứng cáp hơn đã. Năm thì bảo thị trường đang khó, cứ để qua giai đoạn này. Năm thì chờ một dấu hiệu nào đó rõ ràng hơn, báo rằng giờ mới là lúc.
Mỗi lần nhắc lại, anh đều nói dự định kia vẫn còn nguyên đó, chỉ là chưa phải lúc.
Rồi một ngày, cái việc anh ấp ủ bao năm đã thuộc về người khác. Một người bạn cũ, cùng một ý tưởng từ thuở ban đầu, đã bắt tay làm trong lúc anh còn đợi, và làm được. Anh đọc tin ấy, lặng đi một lúc lâu. Dự định vẫn còn đó thật. Chỉ là cái cửa cho nó thì đã khép.
Tôi kể chuyện này không phải để trách ai chậm chân. Mà vì câu "đợi cho đúng lúc" là một trong những câu hiền lành nhất, mà cũng âm thầm nhất, có thể lấy đi của một người cả một quãng đời.
Cái "lúc thích hợp" mà người ta đợi thường được hình dung là một thời điểm mọi thứ xếp hàng ngay ngắn cùng một lúc. Tiền đã đủ. Người thân đã yên. Sức khỏe đang tốt. Bên ngoài thuận lợi. Trong lòng hết phân vân. Một thời điểm mà mọi ngọn đèn đều xanh.
Một thời điểm như thế gần như không bao giờ tới. Đời sống hiếm khi trao cho ta tất cả cùng một lúc. Lúc có tiền thì thiếu thời gian. Lúc rảnh rang thì cạn vốn. Lúc mọi thứ bên ngoài thuận thì trong lòng lại vừa gặp một nỗi lo khác. Cứ đợi cho đủ cả, là đợi một ngày không có thật.
Người xưa để lại một quẻ tên là Tùy, nghĩa là thuận theo. Lời giải quẻ có một câu rất đáng ngẫm: thuận theo thời, cái nghĩa của nó lớn thay.
Nhưng chữ "thời" ở đây dễ bị hiểu lệch. Người ta hay tưởng thời là một cái mốc đứng yên ở phía trước, chờ mình bước tới. Không phải vậy. Thời là cái thế đang chuyển động không ngừng, như mùa đi, như con nước lên xuống. Người biết thời không phải người đứng chờ một ngày trời quang mây tạnh hoàn hảo, mà là người đọc được lúc cái thế đã ngả về phía mình, rồi thuận đó mà cất bước.
Quẻ Tùy còn gợi một nhịp sống rất giản dị: ngày thì gắng sức làm, tối thì lui về nghỉ. Làm đúng lúc nên làm, nghỉ đúng lúc nên nghỉ. Cái khôn không nằm ở chỗ chờ cho thật lâu, mà ở chỗ không lỡ mất cái nhịp của chính mình.
Tôi nghĩ có hai kiểu chờ, mà nhìn bề ngoài rất giống nhau.
Kiểu thứ nhất là chờ để chuẩn bị. Người ta chờ vì biết mình còn thiếu một thứ cụ thể: thiếu một khoản dự phòng, thiếu một kỹ năng, thiếu một thông tin quan trọng. Trong lúc chờ, họ vẫn đang làm một việc gì đó để rút ngắn cái thiếu ấy. Cái chờ này giống như gom củi trước khi nhóm lửa. Nó có đích, có mốc, và mỗi tháng trôi qua họ tiến gần hơn một chút.
Kiểu thứ hai là chờ để trốn. Người ta chờ vì sợ, sợ chọn sai, sợ mất cái đang nắm trong tay, sợ lời bàn ra tán vào của người ngoài. Rồi họ mượn câu "chưa phải lúc" làm một chỗ nấp tử tế. Cái chờ này không có đích. Lý do để hoãn cứ đổi mới mỗi năm, nhưng người thì vẫn đứng nguyên một chỗ.
Muốn biết mình đang ở kiểu nào, chỉ cần hỏi một câu thật thà: trong lúc đợi, mình có đang làm gì để việc kia gần lại không, hay chỉ đang đứng yên và đổi lý do?
Một năm nhiều xáo trộn như năm nay, cái cám dỗ "cứ để qua giai đoạn này đã" lại càng lớn. Có những việc hoãn được, và hoãn là khôn. Nhưng cũng có những thứ không biết chờ. Một người cha, một người mẹ, mỗi năm một già đi. Một cánh cửa nghề chỉ mở trong một quãng ngắn. Một lời cảm ơn, một lời xin lỗi cứ để dành mãi, đến lúc muốn nói thì không còn ai để nghe.
Thuận theo thời không phải là vội vàng lao tới. Cũng không phải là đứng yên chờ đợi. Mà là tỉnh táo đọc xem cái thế cho việc của mình đã tới đâu, rồi đủ can đảm bước khi nó tới.
Có lẽ điều đáng tự hỏi mỗi cuối ngày không phải là "bao giờ mới đến lúc thích hợp", mà là một câu khác, thành thật hơn: cái thế cho việc tôi đang ấp ủ, thật ra đã tới chưa, và lúc này, tôi đang gom củi, hay đang trốn?