Có những tai họa, khi ngoảnh lại, người ta mới giật mình: nó đã báo trước từ rất lâu, bằng một dấu hiệu nhỏ đến mức ai cũng cho qua.
Một người đàn ông ngoài bốn mươi, mấy tháng liền cứ thấy hơi tức ngực sau bữa trưa. Chỉ hơi thôi. Anh nghĩ tại ăn vội, tại cà phê đậm, tại tuổi đã bắt đầu có tuổi. Đi khám thì mất buổi làm, mà ai chẳng đôi lần tức ngực. Cái "hơi hơi" ấy theo anh suốt nửa năm. Đến hôm nó không còn là hơi hơi nữa, thì đã thành một chuyến xe cấp cứu lúc gần sáng.
Câu chuyện chẳng có gì ly kỳ. Vậy mà ai nghe cũng thấy quen. Vì gần như ai cũng đang nuôi trong đời mình một cái "hơi hơi" như thế.
Một vết rạn nhỏ trong nhà, hai người cùng lờ đi vì "chuyện cỏn con, chấp làm gì". Một lần đầu tiên mình chịu nhân nhượng cái nguyên tắc của mình, tặc lưỡi "có một lần thôi mà". Một khoản tiêu vượt mức mỗi tháng, nhỏ, tưởng chẳng đáng kể, gom lại một năm thành cái hố khó lấp. Một đứa trẻ bắt đầu nói dối những chuyện vặt, người lớn cười xòa cho qua.
Lúc nó còn nhỏ, ai cũng thấy nó nhỏ. Cái hiểm nằm gọn ngay trong chữ "nhỏ" ấy.
Quãng tiết trời này, sau Hạ Chí, người xưa gọi bằng một quẻ rất đáng để dừng lại: quẻ Cấu (姤). Quẻ dựng từ trời ở trên, gió ở dưới. Năm hào dương đầy đặn xếp bên trên, mà tận đáy, một hào âm vừa lặng lẽ nhú lên. Một cái mầm. Bé xíu.
Điều đáng nói là lời quẻ không hề coi thường cái mầm bé ấy. Nó viết "nữ tráng": cái âm này trông mềm, trông nhỏ, nhưng thật ra đang mạnh dần, rồi sẽ lớn. Đại Tượng nói "thiên hạ hữu phong", dưới gầm trời có gió. Gió chẳng ồn ào, nhưng luồn được vào mọi kẽ hở, không chỗ nào không tới.
Người xưa nhìn cái mầm âm ấy mà đặt ngay ở hào đầu một lời dặn, "hệ vu kim nê": phải buộc nó lại sớm, như lấy một cái chốt kim khí ghìm bánh xe đang chực lăn. Ghìm sớm thì lành. Cứ để nó "thế nào cũng được" mà trôi đi, thì về sau gặp dữ.
Cũng cái khôn ấy, sách xưa gói lại trong bốn chữ: phòng vi đỗ tiệm (防微杜漸). Ngăn ngừa từ lúc còn nhỏ như sợi tơ, chặn đứng từ khi mới vừa chớm. Bởi cái mầm, lúc mới nhú, chỉ một ngón tay là nhổ được. Để nó thành cây rồi mới đi tìm rìu, thì đã tốn cả một mùa, có khi cả một đời.
Nói vậy, không phải để chúng ta đâm ra đa nghi, nhìn đâu cũng thấy bất an. Quẻ Dịch chưa từng dạy con người ngờ vực. Nó dạy một điều ngược lại: chính vì biết cái nhỏ rồi sẽ lớn, nên hãy ra tay khi mọi thứ còn dễ.
Lúc còn dễ, một dấu hiệu trong người chỉ cần một buổi đi khám. Một vết rạn trong nhà chỉ cần một lần ngồi xuống nói cho rõ. Một thói quen tiêu hoang chỉ cần một lần thắt lại. Một đứa con mới chớm lệch chỉ cần một vòng tay kéo về đúng lúc. Cũng ngần ấy việc, để muộn dăm năm, có khi phải trả bằng cả sức khỏe, cả một mái nhà, cả một con người.
Người bản lĩnh thật sự không phải người gồng giỏi cơn bão khi nó đã thành hình. Mà là người nhận ra đám mây từ lúc nó còn là một vệt mờ nơi chân trời, rồi lặng lẽ thu xếp từ khi trời hãy còn quang.
Quanh bạn lúc này, rất có thể đang có một người mình thương cứ khất lần một dấu hiệu nhỏ trong người đã mấy tháng, hoặc đang làm ngơ một vết rạn nhỏ trong nhà vì ngại đụng vào. Họ chưa thấy nó đáng để bận tâm.
Có khi, điều tỉnh táo nhất ta làm được cho người mình thương, là giúp họ gọi tên cái mầm nhỏ ấy, lúc nó còn nhổ được bằng một ngón tay.