Đêm qua tôi đọc tin Hà Nội sắp di dời tám trăm sáu mươi nghìn người để cải tạo nội đô. Đọc xong, tôi đặt điện thoại xuống. Ngồi yên một lúc trên ghế. Lòng tự nhiên nặng.
Tôi không sinh ra ở Hà Nội. Tôi không có nhà ở Hà Nội. Tôi không có người thân nào ở Hà Nội đang phải dời nhà. Tôi không có bạn cũ nào ở khu tập thể nào sắp đập.
Vậy mà rưng rưng.
Tôi đã ngồi rất lâu để hỏi câu "vì sao". Tôi tin nhiều người trong các bạn cũng đã có một đêm tương tự — đọc một tin về một thành phố không phải của mình, rồi tự nhiên thấy mình hụt.
Câu trả lời, tôi nghĩ, nằm trong một quẻ Kinh Dịch rất cổ.
Hỏi quanh — không chỉ một mình
Sáng hôm sau tôi nhắn cho vài người bạn. Một anh ở Sài Gòn. Một chị đang sống ở Đức. Một em trai sinh ra ở Đà Nẵng, học đại học Cần Thơ, chưa từng ra Bắc.
Tôi hỏi: "Em có thấy gì khi đọc tin Hà Nội cải tạo không?"
Anh ở Sài Gòn nhắn: "Tôi đêm qua không ngủ. Tôi không hiểu vì sao."
Chị ở Đức nhắn: "Em mở tin lúc bảy giờ tối ở Berlin. Khóc một lúc. Sau khóc tự thấy buồn cười — em chưa đến Hà Nội bao giờ."
Em trai ở Cần Thơ nhắn lại lâu hơn: "Anh ơi em không biết là sao. Em chỉ nghe ông bà em kể về Hà Nội thôi. Chưa từng đặt chân. Mà tối qua đọc xong tin, em ngồi nhìn ra cửa sổ nửa tiếng."
Ba người. Ba thành phố khác nhau. Ba mức độ liên quan đến Hà Nội — gần như bằng không. Vậy mà ba người đều có một đêm khó ngủ.
Tôi nghĩ con số thật trong cả nước là hàng triệu. Hàng triệu người không liên quan Hà Nội đêm đó cũng ngồi yên một lúc, không hiểu vì sao.
Hàm — một quẻ Dịch về cảm
Trong Kinh Dịch có một quẻ tên là Hàm (咸). Hàm nghĩa là cảm. Quẻ này đứng ở vị trí số ba mươi mốt — và là quẻ mở đầu cho phần Hạ Kinh (sách dưới) của Kinh Dịch — phần chuyên về quan hệ người với người.
Cổ nhân đặt Hàm vào vị trí này không phải tình cờ. Trước Hàm, ba mươi quẻ đầu là về tự nhiên — trời đất, núi sông, sấm gió. Đến Hàm, Kinh Dịch chuyển sang con người. Và quẻ đầu tiên của phần con người không phải là quẻ về vợ chồng, không phải là quẻ về gia đình, không phải là quẻ về làm việc. Là quẻ về cảm.
Cổ nhân nói thế này: cái gốc của mọi quan hệ người là khả năng cảm được nhau. Trước khi yêu, phải cảm. Trước khi giúp, phải cảm. Trước khi hiểu, phải cảm. Nếu không cảm được — quan hệ không thành.
Thoán Hàm có câu: "咸, 感也. 二气感应以相与" — Hàm là cảm. Hai khí cảm ứng mà tương tác với nhau.
Hai khí không cần cùng loại. Không cần cùng nguồn. Không cần biết nhau. Chỉ cần khi gặp, biết cảm.
Vì sao chúng ta cảm được Hà Nội
Bạn không có nhà ở Hà Nội. Bạn không có người thân sắp dời. Bạn có thể chưa đến Hà Nội bao giờ. Nhưng có một thứ gì đó trong người bạn — một loại khí — vẫn cảm được khí của Hà Nội đang đi qua đại biến.
Có thể vì bạn đã từng mất một thành phố — quê bạn. Có thể vì bạn đã từng mất một nơi chốn — ngôi nhà cũ. Có thể đơn giản vì bạn là người Việt, và Hà Nội từ trẻ đến giờ vẫn là một phần ngầm trong tâm thức bạn — qua bài học lịch sử lớp năm, qua câu hát quen thuộc, qua bài thơ nào đó của Nguyễn Khoa Điềm hay Nguyễn Đình Thi, qua một lần ghé thăm trong tưởng tượng.
Hoặc đơn giản hơn nữa — bạn là người, và người Đông phương đã có khả năng Hàm trong gene từ hai nghìn năm trước. Khi một cộng đồng lớn của mình đang trải qua điều khó, một phần trong bạn tự cảm được. Không cần ai dạy. Không cần ai bảo phải buồn. Tự nó nổi lên.
Đó là Hàm. Cổ nhân đã đặt tên cho cảm giác này từ rất lâu. Bạn không phải người đầu tiên trải qua nó.
Cái rưng rưng ấy có nghĩa gì
Có người sẽ hỏi: rưng rưng để làm gì. Tôi không giúp được gì cho Hà Nội. Tôi không ở đó để chia sẻ. Cảm xúc của tôi vô dụng.
Tôi không nghĩ vậy. Tôi nghĩ ngược lại.
Người không cảm được — đó mới là người đáng lo. Khi một xã hội mất đi khả năng Hàm, từng người chỉ lo cho cái nhà của mình, không cảm gì cho tám trăm sáu mươi nghìn người dời nhà — đó là dấu hiệu của một cộng đồng đang hết khí. Một cộng đồng vẫn cảm được nhau — dù không trực tiếp giúp được — vẫn là một cộng đồng còn sống.
Nước mắt đêm qua của bạn — dù không có người Hà Nội nào biết — vẫn là một loại đóng góp. Đóng góp không phải bằng vật chất, không phải bằng hành động, mà bằng cái khí cộng cảm.
Trong tâm linh Đông phương có một niềm tin cũ: khi một người đau, mà có hàng triệu người xa lạ cùng cảm, cái đau nhẹ đi. Không phải vì có ai giúp việc. Mà vì người đau không một mình. Cái khí cộng cảm ấy thật. Nó truyền được.
Đừng dằn cảm xúc xuống
Nhiều người trong các bạn có thể đang tự trách: "Vô lý quá, mình không liên quan mà cũng buồn." Hoặc: "Nhiều người khổ hơn mình, sao mình lại đa cảm thế này."
Đừng dằn. Cảm là quyền. Cảm là gốc của làm người.
Khi bạn cảm được nỗi đau của một người không quen — đó là Hàm. Khi bạn rưng rưng vì một thành phố không phải của mình — đó là Hàm. Khi đêm khuya bạn ngồi yên không hiểu vì sao — đó là Hàm.
Cổ nhân đã đặt quẻ Hàm vào vị trí mở đầu của phần con người — không phải vì cảm dễ. Vì cảm là khó. Người vô cảm dễ sống hơn nhiều. Người cảm được nhiều thì gánh nặng đời. Nhưng cổ nhân vẫn đặt nó ở đó — vì biết rằng nếu mất cái này, mất hết.
Hãy giữ lấy cái rưng rưng của bạn. Đó là dấu hiệu bạn còn người.
Cái có thể tặng
Hà Nội đang đi qua một đoạn khó. Cái mà người ngoài Hà Nội có thể tặng — không phải tiền, không phải lời khuyên — là Hàm. Là cảm được. Là rưng rưng đêm khuya khi đọc tin.
Cái rưng rưng ấy nghe có vẻ vô dụng. Nhưng nó là cái duy nhất bạn có thể gửi qua khoảng cách. Không cần qua bưu điện. Không cần qua mạng xã hội. Khí cộng cảm tự truyền.
Người Hà Nội sẽ không biết tên bạn. Họ sẽ không bao giờ đọc dòng này. Nhưng có thể — chỉ có thể thôi — trong đêm họ không ngủ vì lo dời nhà, họ sẽ cảm được rằng họ không một mình. Không phải vì ai nói. Vì khí Hàm là thật.
Cảm được nghĩa là mình đang còn người. Và một dân tộc còn Hàm là một dân tộc chưa mất gì cả.