Một chiều tháng Bảy năm nay, có người chụp được bức ảnh nắng phố Hai Bà Trưng vào lúc bốn giờ. Bóng cây ngắn, xanh đậm, màu vỉa hè đổ vàng. Người đó viết dưới ảnh: "Năm nay nóng đi nóng lại, không thấy đoạn nghỉ."
Sáng ngày bảy tháng Mười Một, sương xuống mặt sông Hồng. Ai đó dậy sớm, mở cửa ra ban công, thấy tay mình lần đầu trong năm cảm hơi lạnh. Lập Đông. Trên tờ lịch âm cạnh bàn, ngày hai mươi tám tháng Chín năm Bính Ngọ. Người ấy nhớ lại bức ảnh phố Hai Bà Trưng giữa hè — cùng một bầu trời, mà không cùng một thứ ánh sáng.
履霜，坚冰至 Đạp lên sương — biết băng cứng sắp tới.
Tiết khí của một mùa tàng
Lập Đông là tiết khí thứ mười chín trong hai mươi bốn tiết khí của năm. "Lập" nghĩa là bắt đầu. "Đông" là mùa thứ tư trong vòng bốn mùa. Cổ nhân ghi trong sách Nguyệt Lệnh: Lập Đông, thủy thủy băng, địa thủy đông — Lập Đông, nước bắt đầu đóng băng, đất bắt đầu đông. Sau Lập Đông là Tiểu Tuyết, Đại Tuyết, rồi Đông Chí.
Tam hậu Lập Đông cổ ghi rõ: hậu thứ nhất nước bắt đầu băng, hậu thứ hai đất bắt đầu đông, hậu thứ ba chim trĩ nhảy xuống nước hóa thành con thận. Hai dấu đầu là khí lạnh chạm tới mặt nước và mặt đất. Dấu thứ ba là một câu thơ — cổ nhân nhìn thấy chim trĩ vắng dần, lại thấy con thận xuất hiện ở vùng nước cạn, nên cho rằng vạn vật đang thu liễm vào trong, chuyển dạng.
Một Lập Đông năm thường vốn đã là điểm rẽ rõ. Lập Đông năm Bính Ngọ rẽ mạnh hơn. Bởi sáu tháng vừa qua từ Lập Hạ, Tiểu Mãn, Mang Chủng, Hạ Chí, Tiểu Thử, Đại Thử, Lập Thu, Xử Thử, Bạch Lộ, Thu Phân, Hàn Lộ, Sương Giáng — cả nửa năm là Hỏa Bính Ngọ phơi sáng và kết toán. Sang Lập Đông, Hỏa rút. Không rút từ từ như năm Mộc hay năm Kim. Rút mạnh, để lại một khoảng trống mà không phải ai cũng quen.
Bốn cảnh chuyển khí
Cảnh thứ nhất. Người làm văn phòng Hà Nội năm nay sáng nào cũng dậy đúng giờ. Riêng vài tuần đầu tháng Mười Một, tay tự bấm tắt báo thức rồi ngủ tiếp mười lăm phút. Trưa ăn nhanh, chiều về sớm, tối không muốn xem phim. Không phải mệt rõ. Là cơ thể lạnh đầu mùa, biết tự thu lại trước khi đầu nghĩ đến chuyện thu.
Cảnh thứ hai. Quán cà phê quen ở phố nhỏ, hè vừa rồi mở cửa đến mười một giờ đêm vẫn còn khách. Sang tháng Mười Một, mười giờ đã vắng. Chủ quán hỏi nhau: khách đi đâu hết. Không đi đâu. Khách về nhà sớm. Khí âm lên thì người tự kéo về tổ. Đó là quy luật cổ, không đổi.
Cảnh thứ ba. Người làm kinh doanh tự do vừa qua một mùa hè bùng nổ. Tháng Tám, tháng Chín ký được nhiều hợp đồng nhất trong ba năm gần đây. Nhưng sáng Lập Đông, ngồi xuống bàn làm việc, mở máy lên, lại không biết bắt đầu việc gì. Email vẫn đầy. Khách vẫn nhắn. Nhưng cảm giác "muốn chạy thêm" đã hết. Không phải hết hứng. Là khí trời rút Hỏa, người sống bằng khí Hỏa cảm trước nhất.
Cảnh thứ tư. Người làng quê biết Lập Đông trước cả lịch. Bà cụ ngoài bảy mươi gọi con dâu sáng sớm bảo lấy cái áo bông cũ trên tủ xuống phơi nắng một buổi. Ông lão bên cạnh kéo cái củi khô vào dưới hiên. Không ai bảo ai, cả xóm cùng làm. Họ không học Dịch. Họ sống trong tiết khí mấy chục năm, nó nằm trong người.
Bốn cảnh khác nhau, một mạch khí giống nhau. Khí âm lên, người thuận khí thì lui về. Người không thuận thì gồng — gồng thêm tháng nữa, đến Đông Chí mới biết là gồng phí.
Sống thuận một mùa tàng
Có một việc đầu tiên nên làm trong tuần Lập Đông: chậm lại nửa nhịp. Không phải nghỉ việc, không phải bỏ kế hoạch. Là cho mình một buổi tối không hẹn, một sáng cuối tuần không kế hoạch, một bữa cơm nấu ở nhà thay vì gọi giao tới. Khí của mùa này không thưởng cho người chạy. Khí thưởng người dừng đúng lúc.
Việc thứ hai là rà lại sáu tháng vừa qua. Sáu tháng Hỏa đã bộc lộ rất nhiều — ai đã giữ được lời mình hứa, ai đã không. Việc nào đáng làm tiếp năm sau, việc nào không. Mối quan hệ nào ấm thêm, mối quan hệ nào tự lạnh đi. Lập Đông là khoảnh khắc cổ nhân ngồi xuống mở sổ tổng kết, không phải đợi đến đêm Ba Mươi Tết.
Việc thứ ba là sửa nhà — theo nghĩa rất rộng. Mua thêm mền, kiểm lại đèn, sắp lại tủ, vứt bớt đồ đã để lâu chưa dùng. Cơ thể cần một không gian gọn để mùa đông đỡ ngột. Người xưa Lập Đông là dọn cửa, lau bàn thờ, sắm áo mới. Người nay không khác — chỉ là không gọi tên việc đó là một nghi lễ nữa.
Việc cuối cùng là không quyết định lớn trong sáu tuần đầu mùa đông. Không nhảy việc, không ký hợp đồng dài hạn vội, không cãi nhau về việc lớn với người thân. Khí năm đang chuyển. Người đứng trong khí chuyển dễ ra quyết định cảm tính rồi sau đó tiếc. Đợi qua Đông Chí, một dương vừa sinh, lúc đó quyết.
Quẻ Khôn — đất nuôi tàng tất cả
Lập Đông trong hệ quẻ khí của Dịch học rơi vào quẻ Khôn — trên Khôn dưới Khôn, sáu hào toàn âm, không một hào dương. Khôn là đất, là nhu thuận, là bao dung. Lời quẻ Khôn viết: Khôn nguyên hanh, lợi mã trinh — Khôn lớn lao, hanh thông, lợi cho ngựa cái giữ chính. Đại Tượng truyện thêm: Địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật — Hình thế của đất là Khôn, người quân tử lấy đó dày đức để chở vật.
Hào sơ lục Khôn có một câu được Khổng Tử đặc biệt nhắc trong Hệ Từ truyện. Hào ấy viết: Lý sương, kiên băng chí. Đạp lên sương, biết băng cứng sắp tới. Khổng Tử bình: thấy dấu nhỏ mà biết quy luật lớn — đó là cách nhìn của người sống trong tiết khí. Không phải chuyện lạnh hay không lạnh. Là chuyện một sự thay đổi vừa khởi, người tinh ý nhận ra trước khi nó thành kết cục.
Lập Đông là chữ "sương" của câu ấy. Băng cứng chưa tới, mới chỉ là sương đầu. Nhưng người đạp sương sáng nay, biết. Biết là khí trời đã rẽ. Biết là sáu tháng vừa qua đã khép. Biết là phải lui về nuôi gốc, không phải tiếp tục phơi mình.
Sáng ngày bảy tháng Mười Một, sương vẫn xuống trên mặt sông Hồng. Người dậy sớm hôm nay đứng trên ban công nhìn ra. Không nói gì. Chỉ kéo áo khoác chặt lại một chút, đóng cửa, đi vào trong nhà nấu một ấm trà. Mùa tàng bắt đầu — như nó vẫn bắt đầu mỗi năm, từ một buổi sáng có sương như sáng hôm nay.