Vì sao sau vụ kỳ nghỉ, người ta quay ra trách nhau cả thế hệ.
Vụ những hợp đồng kỳ nghỉ, lạ thay, không dừng lại ở chuyện lừa đảo.
Nó còn làm dậy lên trên mạng một cuộc cãi nhau khác, gay gắt không kém. Về thế hệ.
Có người trẻ trách cha mẹ già cả tin, lẩm cẩm, để mất tiền oan. Có người lại quay ra than chính thế hệ mình mới là khổ nhất, kẹp ở giữa, trên thì gánh cha mẹ già, dưới thì lo con nhỏ, đi làm lại cúi mặt với sếp với khách. Rồi lập tức có người phản bác: khổ gì mà khổ, thế hệ ấy sinh đúng thời mở cửa, nhà đất còn rẻ, cơ hội đầy ra đấy, sướng nhất thì có.
Mỗi bên đều có cái lý riêng. Và cãi nhau theo lối ấy thì chẳng bao giờ có hồi kết.
Tôi không đứng về phía nào. Ngồi lâu với quẻ Dịch, tôi quen nhìn mọi chuyện theo một lẽ khác.
Trong Kinh Dịch có hai quẻ nằm sát cạnh nhau, quẻ Thái và quẻ Bĩ. Thái là lúc trời đất giao hòa, mọi sự hanh thông. Bĩ là lúc trên dưới nghẽn tắc, làm gì cũng khó. Người xưa cố ý xếp hai quẻ ấy kề vai nhau, để nhắc một điều rất giản dị: không có thời nào thông mãi, cũng chẳng có thời nào tắc mãi.
Sách Dịch nói thẳng, vật bất khả dĩ chung Bĩ (物不可以終否) — không gì có thể bế tắc cho đến cùng. Hào cuối quẻ Bĩ chép sáu chữ rất đẹp: khuynh Bĩ, tiên Bĩ hậu hỷ (傾否，先否後喜) — cái thế bế tắc rồi sẽ bị lật; trước là khổ, sau là mừng.
Soi câu chuyện thế hệ vào đó, mọi thứ sáng ra.
Cha mẹ chúng ta có cái bĩ của họ. Sinh ra trong đói kém, lớn lên giữa thiếu thốn, cả một đời chắt bóp từng đồng. Nhưng họ cũng có cái thái của mình: gây dựng được cơ nghiệp từ hai bàn tay trắng, thấy đất nước thay da đổi thịt từng ngày.
Thế hệ chúng ta có cái thái: được học hành, được mở cửa ra với thế giới, gặp thời lắm cơ hội. Nhưng cũng có cái bĩ riêng: gánh cả hai đầu, sống giữa một thời mà cái gì cũng nhanh và cũng đắt.
Rồi con cái chúng ta sau này cũng sẽ có cái thái, cái bĩ của chúng, theo một cách mà bây giờ ta chưa hình dung nổi.
Hóa ra chẳng ai độc quyền cái khổ, mà cũng chẳng ai độc quyền cái sướng. Mỗi thế hệ được trời trao cho một cái thái và một cái bĩ riêng, không ai gánh thay được ai.
Vậy thì ngồi tính sổ xem đời nào khổ hơn đời nào, rốt cuộc để làm gì.
Việc đáng làm hơn, có lẽ, là nhìn cho ra một điều. Cha mẹ ta bây giờ đang ở vào khúc bĩ của một đời người. Tuổi già lấy dần đi sức lực, lấy đi cả sự nhanh nhạy, khiến các cụ thành ra dễ tổn thương trước mấy lời đường mật ngoài kia. Còn ta thì đang ở thì sung sức nhất, đang đứng giữa khúc thái của mình.
Người đang ở thái chìa tay ra cho người đang ở bĩ. Rồi mai này ta già đi, tới lượt con ta chìa tay lại. Cái gánh ấy chưa bao giờ là của riêng một người, nó được chuyền tay nhau qua các đời. Đó mới thật là đạo của một mái nhà.
Là Dịch sư, ngồi nghe nhiều người kể chuyện nhà mình, tôi để ý những gia đình bền nhất không phải là nhà ít sóng gió nhất. Mà là nhà mà mỗi người, đến lượt mình ở thì mạnh, đều chịu cúi xuống đỡ lấy người đang yếu.
Nếu bạn đang mỏi vì thấy mình gánh quá nhiều, xin nhớ giúp một điều. Cái bĩ này không kéo dài mãi. Và cái gánh hôm nay bạn đang mang, một ngày kia con bạn sẽ nhìn theo mà học cách mang cho bạn.
Thôi đừng so xem ai khổ hơn ai. Hãy nhìn xem hôm nay, trong nhà mình, ai đang là người cần một bàn tay.