Ở khu phố cũ nơi tôi lớn lên, có hai người đàn ông tôi quen từ thuở còn để chỏm. Nhà cách nhau vài số, học chung một trường nghề, rồi ra trường cùng một năm với tấm bằng giống hệt nhau.
Tôi xin gọi họ là anh Tuấn và anh Dũng. Tên thì tôi đổi đi, nhưng chuyện là chuyện thật, tôi nhìn bằng chính mắt mình suốt hơn mười năm.
Năm hai mươi ba tuổi, nếu đặt hai người cạnh nhau, không ai nói được ai hơn ai. Cùng một xuất phát, cùng một vạch.
Mười hai năm sau, hai cuộc đời ấy nằm ở hai thế giới khác nhau. Một người có xưởng riêng, có thợ gọi bằng anh. Một người vẫn đi làm thuê, năm nào cũng đổi chỗ, năm nào cũng kể một câu giống nhau: "Chỗ này bạc lắm, làm không có tương lai."
Người ngoài nhìn vào, bảo do số. Người trong cuộc, một người thấy mình may, một người thấy mình xui.
Nhưng vì quen cả hai đã lâu, thi thoảng vẫn ngồi lại với nhau, tôi theo được đường đi của từng người. Và tôi thấy chỗ hai con đường ấy tách nhau, không nằm ở một biến cố lớn nào cả. Nó nằm ở một khúc rẽ nhỏ, nhỏ đến mức lúc bước qua, chính họ cũng không thấy đó là một khúc rẽ.
Tất nhiên, tôi không dám nói mình hiểu thấu hết đời hai con người. Hơn mười năm ấy, hẳn còn vô số lựa chọn lớn nhỏ khác mà tôi chẳng hay, mỗi cái lại góp một phần làm nên hai cuộc đời hôm nay. Lòng người và số phận, làm sao một ai đứng ngoài nhìn cho trọn. Nhưng trong tất cả những gì tôi tận mắt thấy, cái khúc rẽ tôi sắp kể đây là một trong những ngã rẽ lớn nhất, lớn đến mức bao năm rồi tôi vẫn nghĩ về nó.
Năm hai mươi sáu tuổi, cả hai cùng gặp một chuyện giống nhau: ông chủ giao thêm một phần việc, khó hơn, mà lương chưa tăng ngay.
Tuấn nhận. Anh nghĩ thầm việc khó thì mình học được nghề, lương tính sau. Mấy tháng ấy anh đi sớm về muộn, làm cả phần người ta ngại đụng tay.
Dũng từ chối. Anh nghĩ rất hợp lý: chưa thêm tiền thì việc gì làm thêm cho mệt, để sức đó đi tìm chỗ trả cao hơn. Anh nghỉ, sang một chỗ lương nhỉnh hơn một chút.
Ở thời điểm ấy, nếu chấm điểm, Dũng mới là người khôn. Anh có ngay đồng lương cao hơn. Còn Tuấn è cổ ra làm không công.
Cái khúc rẽ nó nhỏ như vậy. Nhỏ đến mức chính Dũng còn thấy mình tính đúng.
Nhưng phần việc khó mà Tuấn nhận năm đó, ba năm sau thành cái nghề trong tay anh mà ít người làm được. Người ta cần đến anh, chứ không phải anh cần người ta. Đến lúc anh đứng ra mở xưởng, cái "phần việc không công" ngày xưa chính là vốn liếng.
Còn Dũng, mỗi lần thấy chỗ làm "bạc", anh lại đi. Mười năm đổi gần chục chỗ. Mỗi chỗ anh đều bắt đầu lại từ con số không, nên mãi mãi anh chỉ giỏi cái phần dễ nhất, cái phần chỗ nào cũng có người làm được, nên chỗ nào cũng trả rẻ.
Dũng không lười. Anh thậm chí còn nhanh nhẹn hơn Tuấn. Anh chỉ thua đúng một chỗ: ở mỗi khúc rẽ nhỏ, anh chọn cái lợi nhìn thấy ngay, còn Tuấn chọn cái mầm chưa thành hình.
Người xưa có một chữ cho đúng cái khúc rẽ ấy. Họ gọi là cơ.
Trong Hệ Từ của Kinh Dịch có một câu: "Cơ giả, động chi vi, cát chi tiên kiến giả dã". Nghĩa là cơ chính là cái mầm cực nhỏ của một sự chuyển động, là điềm lành ló ra trước khi mọi người kịp thấy.
Rồi các cụ dặn thêm: "Quân tử kiến cơ nhi tác". Người tỉnh là người nhìn ra cái mầm ấy mà hành động, không đợi đến lúc nó đã thành cây mới biết.
Cái khó của cơ vi, là nó không bao giờ to tiếng. Nó không phải một cơ hội gắn biển hiệu nhấp nháy để ai cũng thấy. Nó thường đến dưới dạng một việc khó hơn người ta muốn, một lời khuyên nghe trái tai, một cánh cửa hẹp mà bước qua thì thiệt trước mắt. Đa số người ta lướt qua nó như Dũng, vì lúc ấy chọn ngược lại bao giờ cũng có lý hơn.
Vận một đời người ít khi rẽ ở những biến cố đập vào mặt. Nó rẽ ở những lựa chọn nhỏ ta cho là vô hại, lặp đi lặp lại, mỗi lần kéo ta lệch đi một li. Đi xa đủ lâu, một li thành vạn dặm.
Tôi kể chuyện Dũng và Tuấn không phải để khen ai chê ai. Tuấn cũng có lúc chọn sai, Dũng cũng có lúc chọn đúng. Không ai cả đời nhìn ra cơ.
Tôi kể, là để nói một điều có lẽ đang đúng với chính bạn, ngay tuần này.
Rất có thể lúc này trước mặt bạn đang có một khúc rẽ nhỏ. Một việc khó mà bạn đang định né. Một lời rủ mà bạn đang định từ chối vì trước mắt chưa thấy lời. Một con đường hẹp mà đi vào thì thiệt ngay, nhưng trong lòng có cái gì đó mách rằng nó dẫn đi xa.
Nó sẽ không gào lên để bạn chú ý đâu. Cơ vi chưa bao giờ làm thế.
Việc của người tỉnh, không phải chờ một cơ hội lớn trời cho. Mà là tập nhìn cho ra cái mầm nhỏ trong những lựa chọn tưởng tầm thường mỗi ngày, và đủ gan chọn cái có hậu, thay vì cái có lợi ngay.
Vì mười năm nữa, khi bạn ngồi nhìn lại đời mình rẽ về đâu, bạn sẽ thấy: nó không rẽ ở cái ngày to tát nào cả. Nó rẽ ở đúng những hôm bình thường như hôm nay.