Vì sao một lời hứa lãi gấp mười vẫn dụ được người từng trải.
Trong loạt phóng sự về các hợp đồng kỳ nghỉ, có một chi tiết lặp đi lặp lại. Phần lớn nạn nhân không hề bị bắt ép. Họ tự nguyện ký. Thậm chí ký trong tâm thế của một người tin rằng mình vừa chớp được một cơ hội hời.
Bỏ ra hai trăm triệu, được hứa hẹn ít năm sau bán lại, chuyển nhượng, thành tiền tỷ. Một con số đẹp đến mức lẽ ra phải khiến người ta dè chừng. Vậy mà nó lại làm người ta xiêu lòng.
Vì sao một lời hứa phi lý đến thế vẫn dụ được cả những người đã từng trải đủ chuyện trên đời?
Người xưa kể một câu chuyện nhỏ mà thâm. Trong vườn có cây, trên cây có con ve, mải hút sương ca hát, không hay sau lưng có con bọ ngựa đang rình. Con bọ ngựa chăm chăm chực vồ con ve, lại không hay bên cạnh có con chim sẻ đang nhắm nó. Con chim sẻ vươn cổ định mổ con bọ ngựa, nào ngờ dưới gốc cây đã có người giương nỏ nhắm vào mình. Câu chuyện này chép trong sách Thuyết Uyển của Lưu Hướng đời Hán.
Cả ba con vật ấy giống hệt nhau ở một điểm. Chúng chỉ nhìn thấy miếng mồi ngay trước mắt, mà quên mất cái họa ngay sau lưng.
Cái bẫy của những lời mời sinh lời vận hành đúng như vậy. Khi con số lãi đủ lớn, nó chiếm trọn tầm mắt người ta. Người ta nhìn thấy tiền tỷ, mà không còn nhìn thấy những câu hỏi lẽ ra phải hỏi. Khoản tiền ấy ở đâu ra. Ai là người trả. Vì sao người dưng lại tử tế với mình đến vậy.
Kinh Dịch có một quẻ tên là Di, bàn về chuyện nuôi dưỡng, về việc một người tự nuôi mình bằng cái gì. Ngay hào đầu của quẻ đã là một lời cảnh tỉnh: xả nhĩ linh quy, quan ngã đóa di, hung (舍爾靈龜，觀我朵頤，凶).
Linh quy là con rùa thiêng. Người xưa nói rùa nhịn ăn vẫn sống lâu, nên nó tượng cho cái khả năng tự nuôi mình, cái vốn quý bền vững mà mỗi người vốn đã có sẵn trong tay. Đóa di là cái dáng há miệng nhai nuốt, tượng cho miếng mồi bày ra trước mắt.
Cả câu nghĩa là: bỏ con rùa thiêng của mình đi, để ngồi nhìn miếng ăn của người khác mà thèm rỏ dãi, thì hung.
Mấy nghìn năm trước, người xưa đã gọi đúng tên cái tâm lý này. Một người có đồng tiền dưỡng già, có một chỗ đứng an ổn chắc chắn, đó chính là con rùa thiêng của họ. Đem cái chắc chắn ấy đổi lấy một lời hứa hão của người lạ, là bỏ rùa thiêng để chạy theo miếng mồi. Quẻ Dịch chốt lại gọn một chữ. Hung.
Là một Dịch sư, tôi gặp không ít người nhắn tới khi đã trót đặt cọc, hỏi rằng giờ có còn gỡ ra được không. Câu hỏi ấy bao giờ cũng đến sau. Giá mà nó đến sớm hơn một chút, lúc chưa bỏ lại "con rùa thiêng", thì mọi chuyện đã khác.
Mà thật ra, có một cách rất giản dị để nhận ra cạm bẫy từ sớm. Cái gì hứa hẹn món lợi lớn bất thường, lại giục mình quyết cho thật nhanh, không cho mình kịp mang về nhà ngẫm nghĩ hay hỏi một người tỉnh táo, thì gần như chắc chắn đó là mồi, không phải cơ hội.
Cơ hội thật không sợ mình suy tính. Chỉ có cái bẫy mới sợ mình chậm lại.
Lòng tham không chừa một ai, và tự nó cũng chẳng phải điều xấu xa. Nó chỉ là một phản xạ rất người, muốn nhiều hơn, muốn nhanh hơn, muốn một lần đổi đời. Cái khiến người ta sa chân không phải là có lòng tham, mà là để miếng mồi che mất tầm nhìn, đến mức quên cả những gì mình đang có trong tay.
Người giữ được mình, là người giữa lúc miếng mồi sáng nhất, vẫn còn kịp quay lại hỏi một câu. Con rùa thiêng của mình đang ở đâu, và mình có đang sắp đem nó đi đổi lấy một cái bóng hay không.
Nếu quanh bạn có ai đang được mời chào một món hời nghe quá đẹp, gửi họ mấy dòng này. Đôi khi chỉ cần một người nhắc rằng cái gì quá hời thường là cái bẫy, người ta đã kịp dừng tay.
Miếng mồi càng to, cái lưỡi câu giấu trong nó càng lớn.