Cái bẫy hiếm khi mở màn bằng hợp đồng. Nó mở bằng một món quà.
Nhìn lại những hợp đồng kỳ nghỉ trong phóng sự, có một điều dễ bị bỏ qua. Cái bẫy không bắt đầu ở chỗ đặt bút ký. Nó bắt đầu sớm hơn nhiều, từ một thứ nghe rất vô hại. Một món quà.
Một cuộc gọi báo trúng thưởng. Một lời mời tới buổi hội thảo sang trọng, có quà tặng, có ăn uống, hoàn toàn miễn phí. Phần lớn người ta tới với một suy nghĩ giản dị: cứ đến nhận quà rồi về, mình có mất gì đâu.
Đó chính xác là bước một.
Con người có một phản xạ rất sâu trong lòng. Đã nhận của ai một thứ gì, dù nhỏ, ta liền thấy mắc một món nợ vô hình. Được tiếp đón niềm nở suốt mấy tiếng đồng hồ, được tặng quà, được rót nước mời chào, đến lúc người ta nhẹ nhàng chìa hợp đồng ra, hai chữ từ chối bỗng trở nên khó nói. Không hẳn vì ham món lợi. Nhiều khi chỉ vì ngại. Ngại phụ lòng một người vừa tử tế với mình.
Cái sự ngại rất người ấy, kẻ giăng bẫy hiểu hơn ai hết.
Lão Tử, từ hơn hai nghìn năm trước, đã gọi tên một lẽ kín trong lòng người. Đạo Đức Kinh có câu: tương dục thủ chi, tất cố dữ chi (將欲取之，必固與之) — muốn lấy của ai, thì trước hãy cho người ấy đã. Ngài gọi cái lẽ ấy là vi minh (微明), cái sáng nằm khuất trong chỗ tối.
Lão Tử nói điều đó như một quy luật của trời đất và của lòng người. Người ngay thẳng hiểu nó để mà giữ mình. Còn kẻ gian thì thuộc nằm lòng để mà giăng lưới. Cho trước một chút, để lấy lại gấp trăm. Món quà nhỏ hôm nay chỉ là cái giá rẻ mạt họ bỏ ra, để mua lấy sự cả nể của mình ngày mai.
Cho nên có một điều đáng thuộc, chẳng kém gì bảng cửu chương. Cái gì cho không, thường không phải là cho không. Sự niềm nở quá mức của một người dưng, nhiều khi là một dấu hỏi, chứ không phải một dấu cộng.
Là Dịch sư, từng ngồi nghe nhiều người kể lại chuyện mình mắc bẫy, tôi để ý một điều. Hiếm ai sa chân ngay từ câu mời đầu tiên. Người ta trượt dần, từng nấc một. Từ chỗ nhận một món quà tưởng vô thưởng vô phạt, tới chỗ ngồi nghe cho phải phép, rồi tới chỗ thấy khó mà đứng dậy ra về tay không. Mỗi nấc đều nhỏ, nên không ai thấy mình đang đi xuống.
Vậy nên, nếu có ai mời bạn, hay mời cha mẹ bạn, một thứ gì đó miễn phí mà kèm theo điều kiện chỉ là đến nghe một buổi, xin nhớ giúp một điều. Mình đang được cho, để chuẩn bị bị lấy.
Nhận hay không, tùy. Nhưng đừng để một món quà trói tay mình vào đúng lúc lẽ ra phải nói không. Và nếu nhà có cha mẹ già hay được mời mọc kiểu ấy, hãy dặn các cụ một câu thật giản dị: được tặng quà thì cứ cảm ơn rồi về, tuyệt đối đừng đặt bút ký bất cứ thứ gì ngay tại chỗ.
Người tử tế cho bạn một thứ, rồi để bạn tự do. Kẻ giăng bẫy cho bạn một thứ, rồi bắt đầu ngồi chờ.
Phân biệt được hai điều ấy, nhiều khi đã đủ để giữ mình, và giữ cả những người mình thương.